Onze gids deze week

'Mensen zijn nu de hele dag almaar bezig met zichzelf'

Wat fascineert Cees Nooteboom, bekroond romancier en reisboekenschrijver, naast de literatuur, waar hij zojuist een lijvig boekwerk over voltooid heeft? In elk geval: schelpen.

Beeld Els Zweerink

De schrijvers zijn bij hem ingetrokken. Ze vullen de vele boekenkasten, ze hebben de eetkamer opgeëist met tafels, stoelen en al. Ze verspreiden zich nu stapelsgewijs over de vloer van zijn woonkamer. Toch grijpt schrijver Cees Nooteboom af en toe mis als hij zijn betoog wil illustreren met een boek. 'Dat krijg je er nou van. Als ik hier een boek nodig heb, wil het nog weleens in mijn huis in Spanje staan, en andersom.'

Het is niets vergeleken met de bibliotheek van zijn Duitse vriend, de schrijver-filosoof Rüdiger Safranski, zegt hij. 'Ik vroeg hem eens: wanneer heb jij al die boeken gelezen? Hij antwoordde: toen jij het boek van de wereld aan het lezen was. Toen ik op reis was dus. Een heel mooi antwoord, bijna een alibi. Het zou een gedachte van Jorge Luis Borges kunnen zijn.'

In zijn vandaag verschenen boek De schrijver als hoofdpersoon heeft Nooteboom een aantal van de schrijvers, denkers en dichters die zijn huizen bevolken bijeengebracht. Ontmoetingen, gesprekken, gedachten, herinneringen, toespraken: Nooteboom heeft een band met al zijn hoofdpersonen, de historische en de hedendaagse, de levenden en de doden. Van Cervantes tot Claus, van Proust tot Palmen, ze pendelen met hem mee tussen zijn ankerplaatsen Amsterdam en Menorca. Ze zijn er bij in Zuid-Duitsland, waar hij geregeld enige tijd doorbrengt, en in Venetië, de stad waarover hij momenteel een boek schrijft. Ze begeleiden hem ook op de vele reizen die hij op 81-jarige leeftijd nog altijd maakt met zijn vrouw, de fotografe Simone Sassen.

In Nootebooms universum communiceren de schrijvers soms met elkaar of ze komen elkaar tegen. Dan komt zo'n jonge auteur aan met een roman gebaseerd op een verhaal van Kafka waarover hij net had gelezen in een werk van Borges. Of hij stelt zich een ontmoeting voor tussen twee dichters die elkaar gekend zouden kunnen hebben. Het is ondoenlijk een representatieve keuze te maken. Los van De schrijver als hoofdpersoon wil Nooteboom graag een greep doen in de zaken die hem nu bezig houden. Hij is net terug uit Venetië, en ook net terug uit Spanje, en bijna alweer op weg naar Spanje, naar de rust van zijn zomers op Menorca.

CV (selectie)

1933 geboren in Den Haag

1954 romandebuut Philip en de anderen

1980 Rituelen, roman

1981 F. Bordewijkprijs

1985 Multatuliprijs

1990 Berlijnse notities, reisverhalen

1992 De Omweg naar Santiago, reisverhalen

1992 Constantijn Huygensprijs

1998 Allerzielen, roman

2002 Goetheprijs

2004 P.C. Hooftprijs

2009 's Nachts komen de vossen, roman

2009 Prijs der Nederlandse Letteren

2013 Saigoku, met fotografe Simone Sassen

2015 De schrijver als hoofdpersoon (De Bezige Bij, € 29,95)

Beeld Els Zweerink

1. Obsessie: geschiedenis

'Als je veel geschiedenis leest, herken je fenomenen. Ik krijg onwillekeurig de neiging in hedendaagse gebeurtenissen geschiedenis te zien. Als ik 's avonds naar de televisie kijk en ik zie weer zo'n bootje met zwarte mensen uitgeput aan land komen denk ik: wat gaat er in godsnaam met ze gebeuren?! Allerlei Europeanen maken zich daar waanzinnig druk over.

'Ik denk dan in geschiedenistermen: dit is gewoon een volksverhuizing. Een langzame, per druppel, maar een die voorlopig niet ophoudt.

'Bij dit soort gebeurtenissen schieten me twee dingen te binnen. Allereerst een uitspraak van Spinoza: sub specie aeternitatis, je moet de dingen bekijken in het aanzicht van de eeuwigheid. Over tweehonderd jaar zeggen ze: toen gebeurde er dat en dat in Europa. Maar wij kunnen dat niet, al kunnen we het wel denken.

'Het andere is een scène die ik schreef in Allerzielen. Een van de hoofdpersonen is een cameraman die de rampen van de wereld filmt. In gesprek met een groepje vrienden, onder wie een Russische die het beleg van Leningrad heeft overleefd, zegt de laatste: 'Wat heeft die idioot van een Hegel van je ook alweer gezegd... de dagen van vrede zijn de blanco bladzijden in het boek van de geschiedenis of zoiets... Nou, wij zijn die witte bladzijden, en dat is precies wat het is, wij zijn er niet.

'Wat ik erg proef op het ogenblik is de reactie: kan het niet allemaal even ophouden zodat we ons met onszelf kunnen bezighouden? Ik denk dan: maar het gebeurt tóch. Met andere woorden: het is geschiedenis in wording.'

Beeld Els Zweerink

2. Boek: Schamverlust, Ulrich Greiner

Overal op de bruggen van Venetië staan zwarte mensen die ooit met die boten zijn aangekomen in Europa. Ze verkopen namaak-Gucci-tassen en weet ik wat al niet meer. Aan de andere kant staan meneren uit India die enorme aantallen selfiesticks verkopen. Dan denk je: Jezus, hoe moet dat verder.

Ik kom hier op omdat ik die dingen terugzag in Girona, waar ik onlangs een lezing hield. In de schatkamer van de kathedraal hangt een prachtig kunstwerk dat de schepping voorstelt, het Tapís de la Creació, heel primitief maar ook buitengewoon mooi. Je ziet daar stellen staan met de rug naar dat prachtige kunstwerk om een foto van zichzelf te nemen met zo'n ding. Ik zou willen zeggen: kíjk nou ook even naar dat werk! Een minuutje of tien. Iemand heeft dat duizend jaar geleden gemaakt en het is kennelijk de moeite waard geweest om te bewaren. Maar ze zijn alleen geïnteresseerd in hun eigen aanwezigheid.

Er zijn ongetwijfeld jonge mensen die wél kijken naar zo'n kunstwerk, maar het frappeert me. Je ziet mensen de hele dag almaar bezig met zichzelf, op Facebook, Twitter, met hun telefoon. Chinezen of Europeanen - ze doen het allemaal: ik moet even een bevestiging hebben dat ik besta. Wanneer zie je nog iemand een beetje voor zich uit staren of naar het landschap kijken? De Duitser Ulrich Greiner heeft daar een mooi boek over geschreven, Schamverlust. Schaamteverlies, dat is het. In trein of bus word je soms gedwongen mee te luisteren naar intieme gesprekken. Onwillekeurig denk ik dan: ik word oud, kennelijk wordt het tijd dat ik verdwijn. Op zulke momenten zit ik liever op mijn eiland in Spanje.'

3. Plaatsen: Atacama-woestijn en Japan

'Ik heb altijd iets gehad met droge streken en rare uitgeloogde landschappen. Daarom noem ik nu de Atacama-woestijn waar ik twee jaar geleden ben geweest. Het is daar niet gezellig. Langs die weg zie je veel graven, echt heel veel. Kennelijk laten mensen op een of andere manier het leven in die woestijn, en in een woestijn blijft alles goed bewaard. Als je uit het noorden van Argentinië komt, arriveer je op een plek die San Pedro de Atacama heet, een soort Ibiza, met veel hip volk. Daarna komt er een eindeloze droogte waarin geen levend wezen is te bekennen tot aan de oceaan. Zulke landschappen hebben mijn fascinatie. Voor mij heeft dat een relatie met dat strenge Spaanse, met de schilder Zurbarán ook.

'Het tegenovergestelde zijn de extreem geconstrueerde esthetische tuinen van de zenkloosters in Japan. Daarover gaat Saigoku, het boek dat ik samen met Simone heb gemaakt over de pelgrimstocht langs de 33 tempels in Japan die te maken hebben met het boek Het verhaal van Genji. Sommige van die tempels stonden er al in de tijd dat 'Genji' werd geschreven, rond het jaar 1000. Die staan voor mijn relatie met het tegendeel van de woestijn, en tegelijkertijd met het Oosten.

'Ik heb altijd iets gehad met droge streken en rare uitgeloogde landschappen.'Beeld Corbis
'De extreem geconstrueerde esthetische tuinen van de zenkloosters in Japan.'Beeld Corbis

4. Schilder: Francisco de Zurbarán (1598-1664)

'Zurbarán is de Spaanse mystiek zelf. Hij vertegenwoordigt een bepaalde manier van denken die de essentie is van Spanje. Ik kom terug op wat ik heb geschreven in mijn boek over hem: de esprit van dat Spanje vind je op de meseta, de hoogvlakte waar de mens heel zichtbaar is. Hier bij ons is de zichtbaarheid ook buitengewoon groot. In een bepaald opzicht zijn Spanjaarden voor mijn gevoel net zo rechtlijnig als Nederlandse gereformeerden.

'Ik meen dat terug te zien in een schilderij dat ik hier heb hangen van een hedendaagse Spaanse kunstenaar met wie ik een boek heb gemaakt, Miguel Ybáñez. Het is een abstract werk dat me aan de strengheid van Zurbarán doet denken, gek genoeg, want het lijkt er helemaal niet op. Het schilderij heeft zwart-witte vlakken. Zurbarán schilderde onder meer monniken in witte pijen. Als je een aantal meters witte pij schildert en je knipt er vlakken van, wordt het op een merkwaardige manier plotseling een abstract schilderij.'

Schilder: Francisco de Zurbarán. 'Hij vertegenwoordigt een manier van denken die de essentie is van Spanje.'Beeld .

5. Dichters: Fernando Pessoa en J. Slauerhoff

'Pessoa had vier heteroniemen - hij had zichzelf in nog vier dichters verdeeld die hij soms over elkaar liet schrijven. In Lissabon heb je nog altijd A Brasileira, de bar waar Pessoa zich waarschijnlijk heeft doodgedronken. Toen ik daar kwam dacht ik: hier is Slauerhoff ook geweest, zonder enige schaduw van twijfel. Slauerhoff heeft fado's geschreven. Eigenlijk had Pessoa Slauerhoff kunnen verzinnen als vijfde dichter: een scheepsarts uit Nederland die fado's schrijft, vroeg gestorven. Slauerhoff was natuurlijk aan de ene kant een stugge Fries, maar aan de andere kant een exoticus. Als schrijver was hij wat ik noem een illusionist. Wat dat betreft had hij ook bij Borges gepast; ik vind dat een interessante gedachte.'

Dichter: Fernando Pessoa. 'Hij had zichzelf in nog vier dichters verdeeld die hij soms over elkaar liet schrijven.'Beeld Hollandse Hoogte

6. Schelpen: Testarum Conchyliorum Index, Nicolai Gualtieri

'Toen ik eens een beurs opende voor antieke boeken, kreeg ik een boek cadeau dat ik mocht ruilen. Ik heb dat geruild voor een boek uit 1585 over schelpen. Dat heb ik niet meer, maar het was het begin van een verzameling. Ik zag in die tijd ook een interessant boek over slangen. Iemand tikte me op de schouder, een deftige man die ergens een kasteel had. Hij zei: 'Meneer Nooteboom, nu maakt u uw eerste fout als verzamelaar. Het is schelpen óf slangen.' Achteraf is dat natuurlijk een freudiaanse opmerking. Het is bij schelpen gebleven, de slangen heb ik de deur uitgedaan.

'Er is iets raars met schelpen wat je met stenen niet hebt. Ik schreef ooit de dichtbundel Open als een schelp, dicht als een steen. Een steen is dicht. Een schelp is ook van steen, maar daar heeft iets in geleefd, en dat iets heeft die schelp zelf gemaakt. Elke schelp is ooit het huis geweest van een levend organisme en tegelijkertijd is het zijn graf. Oude schelpenboeken zijn nu onbetaalbaar. Ik heb er nog een paar, zoals deze Testarum uit 1742. Ik koester dit boek als het fossiel van mijn verzameling.'

'Elke schelp is ooit het huis en het graf geweest van een levend organisme.'Beeld Corbis
Beeld Els Zweerink

7. Nieuwe literatuur: Latijns-Amerikanen

'Het is niet zo dat ik geen belangstelling heb voor wat er nu in Nederland gebeurt op literair gebied. Er zitten goede schrijvers tussen, maar bij veel boeken denk ik: het zal wel. Het is dan een lang uitgerekte anekdote, goed geschreven, goed gedaan, begin, midden, einde, maar wat heb ik er verder aan. Vaak ontbreekt reflectie.

Ik ben de laatste jaren veel in Latijns-Amerika geweest en in De schrijver als hoofdpersoon breng ik een nieuwe generatie Latijns-Amerikaanse schrijvers onder de aandacht. Ik noem de Chileen Alejandro Zambra, de Mexicaanse Valeria Luiselli en haar man, Álvaro Enrigue. De laatste heeft een prachtig boek geschreven, met als centraal moment een tenniswedstrijd tussen de Italiaanse schilder Caravaggio en de Spaanse dichter Quevedo. Als iemand op zo'n idee komt en daar een fantastisch boek van maakt, vind ik dat leuker dan contemporaine kopieën van de werkelijkheid die verder niet veel reflectie bieden.

Valeria Luiselli.'Het moeilijke is dat er nooit een passend woord is gevonden voor dit soort literatuur.'Beeld Rex Features

'In Spanje las ik Mis Documentos van Zambra, een boek dat binnenkort hier verschijnt als Mijn documenten. Ik schreef Zambra dat ik dat een buitengewoon goed boek vond. Hij schreef terug: je hebt misschien gezien dat het gedeeltelijk is gebaseerd op een verhaal van Kafka. Het geestige was dat Borges ooit iets heeft gemaakt dat hij la Biblioteca de Babel noemt, 36 delen, waarin ook Kafka aan bod komt. Zambra had een verhaal uitgezocht over een man met acht zonen, en dat had ik nou net gelezen in Borges. Ik herkende het pas in Zambra's boek toen hij erover vertelde, je merkt zoiets alleen als je het weet.

'Van Valeria Luiselli noem ik Papeles Falsos, Valse Papieren, een reisboek. Het moeilijke is dat er nooit een passend woord is gevonden voor dit soort literatuur. Van mij hebben ze altijd gezegd: hij schrijft reisboeken, punt. Het is moeilijk uit te leggen dat het soms essays zijn. Dat wordt dan weer pretentieus gevonden. Ik zou Valse Papieren een essay noemen. In het boek flaneert Luiselli op de fiets door Mexico-Stad. Als je er ooit bent geweest, weet je dat dit een dodelijke onderneming is. Daar schrijft ze echt fantastisch over. Prachtig.'

8. Detectiveschrijvers: Petros Markaris en Donna Leon

'Je kunt oneindig veel meer leren uit een goed geschreven boek dan uit honderd verschillende kranten. Tijdens een debat in Girona ontmoette ik laatst de Griekse detectiveschrijver Markaris. Een van zijn boeken begint ermee dat de hoofdpersoon, een commissaris van politie, en zijn mannen te horen krijgen dat hun salaris drie maanden niet wordt uitbetaald. Wat voor gevolgen dat allemaal heeft voor hypotheken, kinderen en noem maar op. Daardoor word je met je neus op de feiten gedrukt.

Ik lees ook werk van Donna Leon, detectives die in Venetië spelen. Haar boeken zijn voor hardcore-thrillermensen misschien niet top, maar Leon is een interessant fenomeen. Ze stelt onder meer de corruptie aan de orde. Haar boeken verschijnen overal in de wereld maar niet in Italië. Daardoor heeft ze meer vrijheid, denk ik. Ik ga zelfs zo ver dat ik in mijn Venetiëboek een stuk meeloop met Leons hoofdpersoon, commissario Brunetti. Ik ben zelfs gaan kijken naar de questura, het politiebureau uit haar boeken. Daar kreeg ik de neiging aan te bellen, maar dat heb ik uiteindelijk toch maar niet gedaan.'

Detectiveschrijver: Petros Markaris.'Je kunt oneindig veel meer leren uit een goed geschreven boek dan uit honderd verschillende kranten.'Beeld Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden