Tips

Mensen ziek maken loont: lees en kijk meer over scheefgroei met deze tips

null Beeld

In de televisieserie Scheefgroei onderzoeken Jeroen Pauw en Sander Heijne hoe de kansen in onze samenleving zijn verdeeld. Voor V zocht Sander Heijne daar vijftien boeken, series en films bij die illustreren hoe fnuikend ongelijkheid kan zijn.

Sander Heijne

De onmisbaren

Als er het afgelopen jaar één boek is verschenen dat het leven aan de onderkant van onze samenleving pijnlijk accuraat beschrijft, dan is het De onmisbaren van vakbondsman en voormalig SP-voorzitter Ron Meyer. Het boek begint met het telefoontje dat Meyer als 12-jarig jochie naar zijn oma pleegt. Vechtend tegen de tranen vertelt hij dat zijn ouders de energierekening niet meer kunnen betalen en dat ze uit huis gezet dreigen te worden.

In een vlijmscherp betoog over zijn jeugd in een achterstandswijk in Heerlen confronteert Meyer de lezer stukje bij beetje met de ongemakkelijke waarheid die we zo graag ontkennen: Nederland is (nog altijd) een klassensamenleving. En wie opgroeit in de onzichtbare sociale onderklasse, begint met een achterstand die veel kinderen de rest van hun leven niet meer inhalen.

null Beeld

Steenrijk, straatarm

Dat we een klassensamenleving zijn, is ook wekelijks te zien in het programma Steenrijk, straatarm op SBS 6. Het concept is simpel. Een arm en een rijk gezin wisselen een week van leven. Ethisch kun je daar wel een paar kanttekeningen bij plaatsen. Hoe vergaat het de arme gezinnen bijvoorbeeld als ze na een week van weelde weer terugkeren in hun eigen leven? En toch, iedereen die zich afvraagt of armoede wel echt bestaat in Nederland zou tenminste een keertje naar dit programma moeten bekijken.

null Beeld

Klassen

Voor kinderen uit arme gezinnen die de armoede willen ontvluchten, hebben we het in Nederland op papier goed geregeld. Alle Nederlandse kinderen krijgen gratis toegang tot hetzelfde onderwijssysteem. En zo kan ieder kind, als het maar z’n best doet, zich een weg uit de armoede knokken.

Maar voor we het onderwijs bombarderen tot de grote gelijkmaker, doen we er goed aan om de onvolprezen serie Klassen van Omroep Human te bekijken. De makers, Sarah Sylbing en Ester Gould, nemen ons mee in de levens van opgroeiende kinderen in een achterstandswijk in Amsterdam-Noord. We pakken de draad op bij een van de bepalendste momenten voor de verdere levensloop van een kind: de selectie voor de middelbare school. Waar de meeste ontwikkelde landen kinderen tot hun 16de levensjaar min of meer hetzelfde onderwijs geven, bepalen we in Nederland al als een kind 11 is welk onderwijsniveau het zou aankunnen.

Deze vroege selectie is vooral voor kinderen uit achterstandsmilieus vaak funest. Uit onderzoek weten we dat kinderen uit arme gezinnen veel vaker een te laag schooladvies krijgen dan kinderen uit welvarende gezinnen. En dit heeft grote invloed op de rest van hun levens. Vmbo’ers verdienen later gemiddeld minder, werken vaker in onzekere flexibele banen, bouwen minder pensioen op en leven korter.

Debbie Honeywood, Rhys Mcgowan, Katie Proctor en Kris Hitchen in Sorry We Missed You (2019). Beeld Filmbeeld
Debbie Honeywood, Rhys Mcgowan, Katie Proctor en Kris Hitchen in Sorry We Missed You (2019).Beeld Filmbeeld

Sorry We Missed You & I, Daniël Blake

Als jongeren eenmaal van school af zijn, worden de klassenverschillen zo mogelijk nog groter. In Nederland heeft ongeveer tweederde van de werkenden een keurig arbeidscontract, met alle bijbehorende sociale zekerheden als een arbeidsongeschiktheidsverzekering, WW en een aanvullend pensioen. Dan hebben we nog een groep vrolijke zelfstandigen: succesvolle zzp’ers die niets liever willen dan ‘vrij’ zijn. Maar we hebben ook een groeiende klasse van flexkrachten en schijnzelfstandigen, die de broek amper kunnen ophouden.

In de film Sorry We Missed You van regisseur Ken Loach volgen we een Brits gezin uit deze categorie. Vader bezorgt pakjes. Moeder werkt in de thuiszorg. Hij krijgt betaald per afgeleverd pakketje. Zij per afgelegd bezoek. Ze werken van de vroege ochtend tot de late avond en toch kunnen ze amper rondkomen. Mede doordat vader voortdurend boetes krijgt wanneer hij een pakket te laat bezorgd. Dat hij daar vaak weinig aan kan doen – omdat de werkdruk te hoog is, het verkeer te druk of dat hij het slachtoffer was van een gewelddadige roofoverval – geldt niet als verzachtende omstandigheid. Te laat is nu eenmaal te laat.

In de film zien we het gezin stukje bij beetje uiteen vallen door de stress en vernedering van het dagelijkse bestaan. Zelden is de uitzichtloosheid van het leven van werkende armen in een moderne en steenrijke West-Europese samenleving zo indringend verbeeld.

Of het moet dat andere meesterwerk zijn van Loach, I, Daniel Blake.

Acteur Dave Johns in I, Daniel Blake. Beeld Filmbeeld
Acteur Dave Johns in I, Daniel Blake.Beeld Filmbeeld

Deze film is een aanklacht tegen onze omgang met mensen die om welke reden dan ook niet meer kunnen werken en financieel afhankelijk zijn van de overheid. We volgen de lotgevallen van de jonge alleenstaande bijstandsmoeder Kate en een timmerman op leeftijd, de weduwnaar Daniel, die na een zware hartaanval niet meer mag werken van de cardioloog. De geprivatiseerde sociale dienst ziet dat echter anders. Zolang Daniel zijn armen kan optillen, is hun gedachte, kan hij best op zoek naar een baan. Wat volgt, is een opeenstapeling van teleurstellingen en vernederingen die kwetsbare burgers moeten ondergaan in bureaucratische uitkeringsstelsels die geen ruimte meer laten voor maatwerk en compassie. Spoiler alert: I, Daniel Blake heeft geen happy end.

‘De tegenprestatie’ van Human. Beeld
‘De tegenprestatie’ van Human.

De tegenprestatie

De personages van Loach mogen dan fictief zijn, de machinaties die hij schetst bestaan echt, ook in Nederland. Dit blijkt bijvoorbeeld uit De tegenprestatie. In deze documentaire van omroep Human zien we wat het betekent om in onze participatiesamenleving afhankelijk te zijn van een uitkering. De film speelt zich bijna helemaal af op het kantoor van de sociale dienst in Rotterdam. Hoewel de dienstdoende ambtenaren zich sympathieker opstellen dan hun fictieve Britse collega’s is de afdronk dezelfde: de overheid koestert een enorm wantrouwen jegens mensen die om welke reden dan ook niet kunnen werken.

Hoogtepunt (of dieptepunt) is de scène waarin een groep uitkeringsgerechtigden gedwongen op ‘cursus’ moet bij de Rotterdamse stadsreinigingsdienst Roteb. Alvorens ze met vuilniszakken en prikstokken een brandschone straat op worden gestuurd – de werklozen moeten elke keer hetzelfde stukje Rotterdam poetsen, er is geen propje meer te vinden – lopen ze onder een deur door met daarboven een bord met de tekst ‘Werk loont’. De makers becommentariëren de scène niet. En dat hoeft ook niet.

null Beeld

Zo hadden we het niet bedoeld

Natuurlijk kan het altijd nog erger. Waar je in De tegenprestatie met een beetje kwade wil nog zou kunnen betogen dat het rechtvaardig is om (zinloze) wederdiensten te eisen van bijstandsgerechtigden, heeft de toeslagenaffaire ons geleerd hoe kwetsbaar burgers zijn als we ze voor hun levensonderhoud afhankelijk maken van een wantrouwige overheid.

En dit geldt in Nederland ook voor heel veel werkenden.

Wederom hebben we hier een oplossing gevonden die er op de tekentafel prachtig uitziet; we repareren de koopkracht via een uitgebreid stelsel aan toeslagen. Et voilà, de lonen van veel werknemers mogen dan achterblijven, het inkomen blijft op peil.

Het wordt echter problematisch wanneer deze toeslagen worden uitgekeerd door een uiterst wantrouwige overheid, die burgers om het minste of geringste kapot procedeert. In plaats van de scheefgroei te verkleinen wordt deze dan juist groter. In het boek Zo hadden we het niet bedoeld zet Jesse Frederik het in een knappe reconstructie allemaal nog eens op een rij.

Margaret Qualley als Alex in Maid. Beeld Ricardo Hubbs/Netflix
Margaret Qualley als Alex in Maid.Beeld Ricardo Hubbs/Netflix

Maid

Met de aangrijpende serie Maid heeft ook Netflix de kwetsbare laag in de samenleving ontdekt. De serie begint met een scène waarin een jonge moeder ’s nachts haar peuter uit bed tilt om haar dronken partner te ontvluchten. Ondanks verwoede pogingen om via losse schoonmaakbaantjes haar eigen leven op de rit te krijgen, beleeft ze de omgekeerde Amerikaanse droom.

null Beeld

De eerste 1000 dagen

Zes jaar. Dat is het verschil in levensverwachting tussen hoog- en laagopgeleide mannen. Het verschil is niet biologisch of genetisch van aard. Zelfs onze gezondheid en levensduur wordt in grote mate bepaald door de sociale klasse waartoe we behoren. En dat begint al in de baarmoeder.

Zoveel blijkt wel uit De eerste 1000 dagen van hoogleraar vroege ontwikkeling en gezondheid Tessa Roseboom. Ze beschrijft hoe kinderen vanaf de bevruchting tot hun tweede verjaardag worden gevormd. Of, eenvoudiger gezegd, hoe de gezondheidskloof wordt doorgegeven van moeder op kind. Gelukkig biedt Rooseboom ons ook een uitweg: de erfelijke gezondheidskloof valt wel degelijk te dichten. Als we tenminste bereid zijn om gericht te investeren in economisch kwetsbare vrouwen met een kinderwens.

Al Pacino in The Insider (1999). Beeld
Al Pacino in The Insider (1999).

The Insider

Dat lager opgeleiden korter leven hangt natuurlijk ook samen met hun leefstijl na hun tweede verjaardag. Ze eten ongezonder, bewegen minder, doen vaak zwaarder werk en bovenal wordt er door laagopgeleiden veel meer gerookt. Je zou dus kunnen redeneren dat obese rokers er zelf voor kiezen om korter te leven.

Een film als The Insider (1999) met Russell Crowe en Al Pacino laat ons zien dat dit beeld wel enige nuancering behoeft. De film handelt over de biochemicus Jeffrey Wigand, die in dienst van de tabaksindustrie jarenlang onderzoek deed naar de gezondheidseffecten van sigaretten. Wigand weet hoe topbestuurders van tabaksbedrijven willens en wetens extra verslavende – en tevens buitengewoon kankerverwekkende – stoffen aan sigaretten hebben toegevoegd, om rokers maar aan het roken te houden.

Sigaretten zijn dus bewust zo verslavend mogelijk gemaakt, zodat het voor rokers lastiger is om te stoppen. En daar plukken we nog altijd de wrange vruchten van. Want hoewel tabaksfabrikanten niet langer ontkennen dat hun product schadelijk is, blijven ze onverminderd sigaretten aan de man brengen. Met alleen al in Nederland elk jaar 20 duizend doden als gevolg.

Roken leidt tegenwoordig vooral tot gezondheidsschade bij lager opgeleiden met lagere inkomens. Op het vmbo beginnen meer kinderen met roken dan op andere schooltypen. En eenmaal volwassen blijken lager opgeleide rokers minder vatbaar te zijn voor gezondheidscampagnes. En zo is ook voortijdige sterfte door het roken steeds meer een klassenaangelegenheid geworden.

Morgan Spurlock in Super Size Me. Beeld Julie Soefer
Morgan Spurlock in Super Size Me.Beeld Julie Soefer

Super Size Me

Het zijn niet alleen de tabaksfabrikanten die ons doelbewust ziek maken. Tal van voedingsbedrijven doen eveneens een poging. In de bij vlagen hilarische documentaire Super Size Me eet en drinkt filmmaker Morgan Spurlock dertig dagen lang uitsluitend voedsel en dranken van McDonald’s. De film is bovenal een aanklacht tegen alle slimme marketingtrucs van het fastfoodbedrijf om ons te verleiden structureel veel meer te eten dan goed voor ons is. Ondertussen zien we hoe Spurlock in een maand 11 kilo aankomt, depressieve buien ontwikkelt en – aldus zijn vriendin – aanzienlijk slechter presteert in bed.

De aanbieders van ongezond eten verweren zich tegen de bevindingen met het argument dat fastfood niet bedoeld is als dagelijks voedsel. Maar wie naar de geografie van het voedsellandschap kijkt, ziet dat dat geen sluitend argument meer is. De aanbieders van relatief gezond voedsel, zoals groentemannen, bakkers en slagers, sluiten steeds vaker de deuren. Broodjeszaken en fastfoodketens rukken daarentegen op. Veelal met enorme marketingbudgetten waarmee ze spotgoedkope snacks in de markt zetten.

Voedingswetenschappers wijzen steeds nadrukkelijk op het verband tussen het dominante aanbod van goedkoop ongezond voedsel en obesitas. En net als bij het roken zien we ook bij voeding dat het vooral de mensen met lagere inkomens en opleidingen zijn die vaak ongezond eten. Omdat het goedkoper is. Omdat het bereikbaar is. En, toegegeven, omdat het ook best lekker is.

Het gevolg is evengoed dat de helft van de bevolking inmiddels kampt met overgewicht of obesitas. En ook hier wordt de scheefgroei weer zichtbaar. Zo ontwikkelt 14 procent van de inwoners van arme wijken diabetes type-2, tegenover 3 procent van de inwoners van rijkere wijken.

null Beeld

Empire of pain & Dopesick

Dat tabaks- en voedselfabrikanten onze gezondheid ondergeschikt hebben gemaakt aan hun verdienmodel, is al laakbaar. Maar het gaat nog verder. In het boek Empire of Pain beschrijft journalist Patrick Radden Keefe hoe de familie Sackler miljarden verdiende aan hun farmaceutische onderneming Purdue Pharma door miljoenen Amerikanen doelbewust verslaafd te maken aan de zware pijnstiller OxyContin.

We moeten hier wel de kanttekening plaatsen dat de opiatencrisis ook veel slachtoffers onder de gegoede middenklasse heeft gemaakt. Of misschien wel juist. Je zou dus kunnen stellen dat de scheefgroei zich hier beperkt tot een miljardairsfamilie en de rest van de samenleving. En toch biedt het boek ons een belangrijk inzicht: in ons economische model loont het nog altijd om mensen opzettelijk ziek te maken.

Dopesick (2021) Beeld
Dopesick (2021)

Als je deze gruwelijke geschiedenis liever als dramaserie tot je neemt, word je op je wenken bediend in Dopesick.

null Beeld

Burning Out

De miljarden die worden verdiend bij farmaceuten als Purdue Pharma staan in schril contrast met de toenemende zuinigheid waar het de bemensing van ziekenhuizen betreft. Al in 2016 kwam de Waalse filmmaker Jérôme le Maire met een zeer geslaagde aanklacht tegen het efficiencydenken in ziekenhuizen.

In Burning Out volgt hij twee jaar lang het wel en wee van de 250 medewerkers van de afdeling chirurgie in een groot ziekenhuis in Parijs. Het team moet dagelijks 60 tot 80 operaties uitvoeren. Snijden, hechten. Snijden, hechten. 24 uur per dag.

De documentaire Burning Out. Beeld
De documentaire Burning Out.

De documentaire toont ons wat het betekent voor medisch personeel om structureel onderbemand een ziekenhuis draaiende te houden. Waar de artsen en operatieassistenten ooit uit een zekere bevlogenheid voor de zorg moeten hebben gekozen, zien we hoe de arbeidsvreugde wegebt.

Saillant detail: Burning Out is een film uit 2016, en speelt zich dus ruim voor de pandemie af. Toch is de film een aanrader voor iedereen die een begin van een idee wil krijgen waarom ook in Nederland steeds meer zorgpersoneel de ziekenhuizen verlaat.

null Beeld

Het land is moe

De afgelopen jaren zijn er boekenkasten volgeschreven over allerhande vormen van fantoom- en scheefgroei. In de categorie moderne klassiekers is het interessant om Het land is moe van Tony Judt nog eens uit de kast te pakken. Hoewel dit boek alweer elf jaar geleden is verschenen, voelt het nu misschien nog wel actueler dan toen Judt het schreef. Judt zoekt naar een alternatief voor wat hij het nihilistische individualisme noemt, dat ons zo veel scheefgroei heeft gebracht, zonder terug te vallen op klassieke socialistische theorieën. Misschien een idee om een exemplaar op te sturen naar het Torentje.

Scheefgroei (6 afleveringen) is vanaf maandag 20/12 elke werkdag om 22.30 uur te zien bij BNNVara op NPO 1.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden