'Mensen worden intoleranter, ook in Nederland'

'Misschien hebben we toch wat gefaald in onze voorlichting', verzucht Egbert Myjer (63). De Nederlandse rechter bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg heeft de afgelopen tijd veel 'onzin' over zijn broodheer horen verkondigen. Wie de recente geluiden hoort, zou bijna denken dat het mensenrechtenhof een sinister bolwerk is, dat vanuit het ruimteschipachtige gebouw tegenover het Parc de l'Orangerie het democratische beleid van nationale regeringen saboteert. Zo zou het Hof, in de woorden van jurist Thierry Baudet, een 'allesverslindend monster' zijn, dat 'zonder enige legitimiteit talloze nationale wetten en regelingen buiten werking stelt'.


'Wij zijn geen allesverslindend monster. Waar praten we over met betrekking tot Nederland? Van de honderden klachten die jaarlijks tegen Nederland worden ingediend, zijn er de laatste twee jaar maar twee geweest waarin het Hof heeft geoordeeld dat er een schending is geweest. De een ging over iemand die verdacht was van terroristische activiteiten, maar die desondanks vanwege de verwachte reële risico's en gevaren niet naar zijn land van herkomst mocht worden uitgezet. En de ander ging over journalistieke bronbescherming. Dus allesverslindend?'


Het Hof kwam in Nederland vooral in het nieuws met twee andere kwesties: de anti-kraakwet en de uitzetting van Irakese asielzoekers. 'In een aantal vreemdelingenzaken, zoals die rond de Irakese asielzoekers, hebben we alleen maar aangegeven dat we vinden dat vreemdelingen nog niet mogen worden uitgezet totdat wij in die zaak een eindoordeel hebben gevormd over de vraag of het voor hen veilig is om terug te gaan. Dat is dus geen oordeel, maar een voorlopige beslissing. Volgens het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens heeft iedereen recht op bescherming, dus ook vreemdelingen. En dat de ontruiming van kraakpanden in Amsterdam niet mocht doorgaan, heeft een Nederlandse rechter beslist op basis van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Die zaak is helemaal niet in Straatsburg geweest.'


Toch lijken politici zich zorgen te maken over de invloed van het Hof. Het CDA stelde in een motie dat 'Straatsburg' zich te veel met zaken bemoeit die raken aan de wetten van zelfstandige staten. En de Britse premier David Cameron zei vorige maand dat het hem 'fysiek onpasselijk' maakte dat hij, op last van het Hof, gevangenen het recht moet geven om te stemmen.


Ook onder collega-rechters klinkt kritiek. De Britse topjurist lord Hoffmann waarschuwde vorig jaar dat het Hof 'op sluipende wijze zijn bevoegdheden uitbreidt'. En Marc Bossuyt, voorzitter van het Belgisch Grondwettelijk Hof, laakte het in zijn ogen steeds grotere activisme van het Hof: vóór 2004 gaf het in slechts een derde van de asielzaken de klager gelijk, vanaf 2004 in liefst 80 procent van de gevallen.


'Marc Bossuyt en Lord Hoffmann heb ik hoog. De waarschuwing dat de internationale rechter in vreemdelingenzaken niet te gemakkelijk de eigen mening boven die van de hoogste nationale rechter moet stellen, mag serieus genomen worden. Maar zijn we activistisch geworden? Neen, die conclusie gaat me te ver. Maar er komen soms uitspraken waar naar hedendaagse maatstaven anders wordt geoordeeld dan twintig jaar geleden geoordeeld zou zijn. Het komt voor dat we het als rechters niet met elkaar eens zijn. Dat sommige rechters een verdere interpretatie voorstaan dan andere. Overigens krijgen we vanuit de wetenschap juist vaak de kritiek dat we te mild oordelen.'


Myjer maakt zich zorgen over de groeiende onverdraagzaamheid tegenover minderheden, ook in Nederland. Tegen het Groningse universiteitsblad Checks & Balances sprak hij eerder dit jaar over 'de goedkope retoriek van lieden die zich ver verheven achten boven andere mensen die een andere huidskleur of geloofsovertuiging hebben'. 'Intolerantie, zondebokdenken, superioriteitsgevoelens, eigen volk eerst-gedachten; dat zijn zorgelijke situaties.'


Myjer: 'Het gaat daarbij om meer dan alleen de Nederlandse situatie. Het heeft uiteindelijk allemaal te maken met het hooghouden van de menselijke waardigheid. Niet alleen voor het eigen herkenbare groepje autochtonen, maar voor al onze medemensen. Als we dat niet zouden doen gaat het snel bergafwaarts met de menselijke beschaving. De mensenrechtverdragen zijn er gekomen om er toe bij te dragen dat de wereld nooit meer kan terugvallen tot de boosaardigheid en onmenselijkheid van wat in de Tweede Wereldoorlog is gebeurd. Het aantal schendingen van Nederland valt wel mee. Maar je merkt wel dat men intoleranter wordt.'


Volgens Myjer lijden landen op het gebied van de mensenrechten vaak aan het splinter-balk-syndroom. 'Het opmerkelijke is dat landen er vaak niet van opkijken als er een schending in een ander land wordt geconstateerd. Niemand vindt het leuk om te horen dat iets wat vaak al generaties in dat land bestaat toch niet strookt met Europese minimumnormen. Ik herinner me de boze reacties toen ons Hof uitsprak dat lijfstraffen op Engelse scholen echt niet meer kunnen. Toen waren er ook mensen in Engeland die zeiden dat het Verdrag maar moest worden opgezegd, omdat ze in Straatsburg niet doorhadden dat je van het Engelse schoolsysteem een echte man werd.'


Rechter zijn bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, zegt Myjer, 'is een fantastisch beroep. Ook al wordt het niet altijd door iedereen op de juiste waarde geschat.'


'Als rechter ben je de hele dag bezig met het afwegen van het belang van individuele klagers tegen het algemeen belang. Beide partijen hebben er recht op dat zij in een juiste uitspraak te horen krijgen wat hen toekomt. Je bent je constant bewust wat de consequenties kunnen zijn van je uitspraak, ook voor toekomstige zaken. Je hebt rekening te houden met het grote bouwwerk van 50 jaar aan arresten. Gelet op alle belangen die op het spel staan doe je dat alles zo conscientieus mogelijk. En onpartijdig. Ook in ogenschijnlijk hartverscheurende zaken moet je de eerlijke beslissing durven nemen een klager ongelijk te geven. Ook tegen die achtergrond doet een term als allesverslindend monster - zelfs uit de mond van iemand die misschien nog niet alles door heeft - de werkelijkheid onrecht aan. Terechte kritiek wil ik accepteren. Maar een kritiek die in feite inhoudt dat het Straatsburgse Hof een activistische club is die vooral nationale waarden aantast, doet pijn.'


Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden