Mensenrechten

'Mensen weten niet meer waar we over praten als we het over mensenrechten hebben'

Sinds de Snowden-onthullingen ziet de Britse activiste Shami Chakrabarti de stemming omslaan. 'Veel mensen worden wakker.'

Shami Chakrabarti. Beeld Paul Stewart, CAMERA PRESS

Ze werd 'de gevaarlijkste vrouw van Groot-Brittannië' genoemd door een columnist van het schandaalblad The Sun: Shami Chakrabarti, directeur van de Britse mensenrechtenorganisatie Liberty. Toen de man later werd ontslagen als radiopresentator omdat hij een raadslid 'nazi' had genoemd, stapte hij naar het Europees Hof in Straatsburg. Waar hij wordt bijgestaan door: dezelfde Chakrabarti. 'Mensen hebben vaak niet door hoe belangrijk mensenrechten zijn totdat ze zelf in de problemen komen', zegt ze.

En haar gevaarlijke ideeën? De door bezuinigingen geteisterde rechtshulp in ere herstellen. De 'onbeheersbaar geworden' inlichtingendiensten in het gareel brengen. Een nieuwe grondwet die checks and balances herstelt.

Op 10 september 2001 - een dag voor de aanslagen die tot de wetgeving leidden waartegen ze zich nu verzet - trad Chakrabarti, na een carrière als jurist op het Britse ministerie van Binnenlandse Zaken, in dienst van NCCL - Liberty. In 2003 werd ze er directeur. Ze zat in de Leveson-commissie die onderzoek deed naar het schandaal rond de telefoontaps van de kranten van News International. Dit jaar verscheen van haar het boek On Liberty, waarin ze waarschuwt dat zodra het respect voor mensenrechten eenmaal is verdwenen, het bijna onmogelijk is te herstellen.

Chakrabarti heeft de verontwaardiging over de antiterreurwetgeving zien wegzakken in de jaren na 11 september 2001. Sinds de onthullingen over de Amerikaanse inlichtingendienst NSA door Edward Snowden ziet ze de stemming weer omslaan. 'Veel mensen worden wakker.'

En dat is nodig, want 'veel uitzonderlijke maatregelen zijn normaal geworden. De oorlog tegen terrorisme is een oorlog die nooit eindigt. En de noodtoestand is ook nog steeds niet voorbij. Het is een permanente noodtoestand, na 11 september ingesteld door George W. Bush en Tony Blair.'

Ze denkt na en merkt op dat iedereen met macht langzaam corrupt wordt.

'Dan gaat het niet zozeer om omkoping, maar om de corruptie van ik-weet-het-beter. Dat je zegt: ik heb geen controles en waarborgen nodig, want ik ben zo goed van mezelf.'

Zo kan zelfs de grootste vrijheidsstrijder veranderen in een dictator, betoogt ze in haar boek. 'Dan zeg je dat de vrije pers niet nodig is omdat het je beleid van goede bedoelingen verstoort. Rechtsbijstand is nutteloos, want de regering is zo goed en democratisch, die heeft toch altijd gelijk. Je hoeft daar geen slecht persoon voor te zijn.'

Chakrabarti schetst hoe dit proces ertoe leidt dat regeringen langzaamaan steeds meer mensenrechten inperken om de veiligheid te vergroten. 'We sluiten mensen nog steeds op zonder proces, alleen niet meer in Belmarsh Prison zoals we dat vroeger deden.'

Belmarsh Prison in Londen stond te boek als het Britse Guantanamo Bay. In 2001 en 2002 werden terreurverdachten er voor onbepaalde tijd en zonder proces opgesloten. Het Hogerhuis maakte er een eind aan omdat de opsluiting in strijd was met de Britse Mensenrechtenwet. Maar nu, zegt Chakrabarti met een verwijzing naar de NSA-taps, 'beperken we de vrijheden van mensen in hun eigen huis, doordat we hun recht op privéleven schenden.'

Luchtfoto van Belmarsh Prison uit 1990. Beeld epa

In uw boek haalt u de bekende metafoor van de kikker aan, die in een pan met water zit waarvan de temperatuur zo geleidelijk wordt opgevoerd dat hij het niet merkt en levend wordt gekookt.

'Mensen begrijpen het wel, maar ze vergeten het omdat ze meegaand worden. En dan moeten ze er weer aan worden herinnerd. Deel van het probleem in Groot-Brittanië is dat mensen lange tijd in relatieve vrijheid hebben geleefd en dus zelfvoldaan zijn geworden. Ik was kortgeleden nog in Noord-Ierland. Daar is dat veel minder. Dat komt doordat ze nog geweld en veel serieuze mensenschendingen hebben meegemaakt. Vorige week was ik in Zuid-Afrika, waar ze verschrikkelijke problemen hebben met ongelijkheid en criminaliteit. Maar ze respecteren de grondwet en mensenrechten omdat ze er zo hard voor hebben moeten vechten. Het is een mix van die meegaandheid en angst voor aanslagen, een giftige cocktail.'

Shami Chakrabarti ontvangt in Londen in het Liberty House, een bakstenen gebouw ingeklemd tussen een fried chicken-tent en een kiosk op het dorpse marktplein Strutton Ground. Het is van hier vijf minuten lopen naar Westminster Abbey en Parliament Square.

Daar begonnen meer dan twintig jaar geleden de vrijheidsbeperkingen in Groot-Brittannië, zegt ze, 'met een wapenwedloop tussen de minister van Binnenlandse Zaken Michael Howard en de jonge schaduwminister van Labour, Tony Blair'. Ze vindt het ironisch dat uitgerekend Howard en Blair, ooit capabele advocaten, hun kennis van het recht de rug toekeerden in 'een populistische poging om verhalen over criminaliteit op de voorpagina's te krijgen'.

Sinds Edward Snowdens onthullingen over het spionageprogramma PRISM weten de Britten dat zij met de Amerikanen vooropgaan in het inperken van vrijheden om de veiligheid te vergroten. De Britse inlichtingendienst GCHQ bleek gelijktijdig met de Amerikaanse NSA buiten de wet om e-mails, foto's en video's te verzamelen door in te breken op servers van Google, Facebook, Microsoft en Yahoo.

Volgens Chakrabarti kon het gebeuren door politieke onmacht, die ze in veel westerse landen ziet - ook in Nederland. 'Wat nationale leiders eerst zelf konden doen, gebeurt nu op een internationaal niveau en veel wordt door grote ondernemingen geregeld. Politici zijn door de crisis gedwongen geweest banken uit te kopen, kunnen weinig aan ongelijkheid doen en voelen zich niet in staat om het leven van mensen te veranderen. Ze willen de aandacht afleiden van grote en dure problemen als ongelijkheid en slecht onderwijs. Dus stort je je maar op law and order.'

Zijn er landen waar de politiek het wél goed heeft gedaan?

'De ochtend na de aanslagen door Anders Breivik in Oslo en op het eiland Utøya beloofde premier Jens Stoltenberg dat de aanslagen de Noorse democratie niet zouden beschadigen. 'Meer democratie, meer openheid, maar geen naïviteit', was zijn antwoord.'

Noorwegen is een land met een kleine gemeenschap van maar vijf miljoen mensen. Is dat niet het probleem, dat we elkaar niet meer kennen en bang voor elkaar zijn?

'Misschien, maar mensen willen wel samenkomen, dat zit in de menselijke aard. Een paar weken terug was ik te gast op het literair festival van Cheltenham, daar kwam 950 man om me over mensenrechten te horen praten. Ze waren niet alleen gekomen om te luisteren, maar om met me te spreken en met me te debatteren. Ze willen niet alleen achter hun computer zitten en reageren op blogs en nieuwsberichten. Dat steekt me echt een hart onder de riem.'

Dat is gewoon een bepaald soort mensen, hetzelfde soort dat van lokaal gebrouwen bier, ambachtelijke koffie en literatuur houdt. Winnen we daar de oorlog mee?

'Ja. En er moet ook meer aandacht worden gegeven aan mensenrechten in het onderwijs. Mensen weten niet meer waar we over praten als we het over mensenrechten hebben.'

Chakrabarti koestert een aantal wapenfeiten van Liberty, soms na langdurige campagnes en juridische procedures tot stand gekomen. In 2008 werd een wetsvoorstel dat het mogelijk moest maken verdachten 42 dagen in voorlopige hechtenis te houden door het Hogerhuis afgeschoten. Twee jaar later won Liberty een zaak over preventief fouilleren in Londen voor het Europese Hof in Straatsburg. Het hof bepaalde dat de jarenlange praktijk in strijd was met het recht op privacy.

Ook in 2010 schafte de nieuwe coalitieregering de wet op de identiteitskaart af, vier jaar nadat die was ingevoerd. De wet stelde weliswaar geen identificatieplicht in, maar alleen al met de invoering van de kaart zelf bevond de regering zich op een hellend vlak, vond Chakrabarti. Het hielp dat premier David Cameron zich als oppositieleider al tegen de kaart had verzet en het publiek vragen stelde bij de hoge kosten: 5,7 miljard euro.

Shami Chakrabarti. Beeld Paul Stewart, CAMERA PRESS

Zo nu en dan overtuigt u het Europees Hof en het Britse Hogerhuis, maar mensen geven er eigenlijk niet zoveel om.

'Sommigen zijn instinctief bezorgd om privacy. En anderen denken 'niets te verbergen, niets te vrezen'. In mijn ervaring zijn de twee groepen gelijk verdeeld. En dan deint het weer de ene of de andere kant op als er ergens een bom afgaat, of een topambtenaar een usb-stick in de taxi laat liggen.'

Chakrabarti heeft nog genoeg om tegen te vechten. David Cameron wil de Mensenrechtenwet afschaffen en vervangen door een wet van rechten en verantwoordelijkheden. 'Alsof mensenrechten privileges zijn die door de politiek kunnen worden gegeven en weggenomen', zegt ze. De minister van Justitie pleit ervoor dat Britse rechters onwelkome uitspraken van het Europees Hof naast zich mogen neerleggen. En dan zijn er de inlichtingendiensten. 'Die mengen zich nu ook in het debat.'

Begin november schreef de kersverse GCHQ-directeur Robert Hannigan dat de inlichtingendiensten 'een goed verhaal te vertellen hebben'. Islamitische Staat maakt zo handig gebruik van sociale media dat het internet een commandostructuur van terroristen en criminelen is geworden. Sommige technologiebedrijven, zei hij zonder namen te noemen, 'lijken in de ontkenningsfase te zitten'. De oplossing? Meer samenwerking tussen de private sector en de inlichtingendiensten. 'Privacy is geen absoluut recht', schreef Hannigan, en 'we kunnen beter nu optreden dan in de nasleep van groter geweld'. Chakrabarti was in alle staten. 'In welke democratie bemoeien securocraten zich met de wetgeving?', vroeg ze zich af.

Het gevecht tegen de inlichtingendiensten is begonnen, en ze vechten terug.

'Voor de onthullingen over PRISM waren er al berichten over martelingen - de buitengewone uitleveringen. De diensten zeiden niet: 'Het was moeilijk en we moesten wat maatregelen nemen. En nu moeten politici een debat voeren over hoe deze programma's moeten worden uitgewerkt.' In plaats daarvan kozen ze de aanval als beste verdediging. Dat is een grote vergissing.

'Het is gevaarlijk en ondemocratisch. We zijn hard tegen Hannigan uitgevaren en kregen veel steun op sociale media. Ik denk dat politici en securocraten de gewone mensen hebben onderschat. Het volk kan meer dan je zou denken. Wij hebben de nieuwe media en delen van de oude media achter ons en sinds de onthullingen van Edward Snowden procederen we tegen de inlichtingendiensten omdat ze artikel 8 van de Europese Conventie (recht op privéleven, red.) hebben geschonden.'

'Je kunt natuurlijk verwachten dat een spion en ik van mening verschillen over hoever de surveillance kan gaan, maar zij hebben de wet overtreden.'

En daardoor verliezen ze?

'Ja.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden