'Mensen die geloven dat de wereld beter wordt, letten niet op'

In de VS, Europa, het Midden-Oosten en India dagen verliezers van de globalisering de kapitalistische wereldorde uit. Nogal wiedes, zegt Pankaj Mishra, die een boek schreef over de wortels van hun woede.

Pankaj Mishra: 'We hebben veel meer alarmisme nodig' Beeld Manuel Vazquez

Over breuklijnen gesproken. In 1989 vierden mensen op de puinhopen van de Berlijnse Muur de komst van een nieuwe wereldorde van vrijheid, democratie en welvaart. Nu kampt de wereld met eindeloze vluchtelingenstromen, terreuraanslagen en agressief nationalisme in zelfs de stabielste staten. Hoe kon die overwinning van de westerse wereldorde binnen dertig jaar uitmonden in wereldwijde wanorde? Dat is de centrale vraag in Age of Anger, een polemisch essay van de Indiaas-Britse schrijver Pankaj Mishra dat binnenkort in vertaling verschijnt.

Mishra (1969) noemt zichzelf een stiefkind van het Westen. Hij werd geboren in India maar woont tegenwoordig beurtelings in de Indiase Himalaya en in Londen. Hij debuteerde in 2000 met een roman (The Romantics), maar verdiept zich sindsdien in internationale kwesties op het snijvlak van Azië en Europa, onder meer met An End to Suffering - The Buddha in the World (2004) en From the Ruins of Empire - The Revolt Against the West and the Remaking of Asia (2012).

In zijn nieuwe boek gaat Mishra terug naar de bronnen, tot aan Voltaire en Rousseau, om te onderzoeken hoe modernisering en globalisering niet de universele vrijheid, gelijkheid en welvaart hebben gebracht die ervan werden verwacht, maar een economische oorlog van allen tegen allen waarin vooral elites profiteren. En hoe de wrok bij de verliezers zoals altijd leidt tot haat jegens zondebokken, reactionair populisme en terroristisch geweld.

Recensenten prezen Age of Anger als een erudiete kritiek op de keerzijde van de modernisering, maar met te weinig historische detaillering. Ook zou Mishra weinig aandacht besteden aan de onmiskenbare vooruitgang op deelgebieden. Volgens Michael Ignatieff gooit Mishra alle woede en wrok, van boze witte mannen tot islamitische terroristen, op een hoop. En volgens Hans Achterhuis is hij te zwartgallig, want nemen oorlog en geweld niet juist af?

'Alleen mensen in rijke westerse landen geloven dat soort sprookjes', zegt Mishra in zijn schrijfkamer in een tot ateliers vertimmerde school in Archway, in Noord-Londen. 'Europeanen hebben sinds 1945 misschien in vrede geleefd, maar vergeet niet hoeveel miljoenen op andere continenten vandaag de dag lijden onder oorlog, etnische zuivering en het immense structurele geweld van onteigeningen, ontworteling en de systematische ontkenning van grondrechten. Het aantal vluchtelingen staat niet voor niets op recordhoogte. Mensen die geloven dat de wereld almaar beter wordt, hebben niet goed opgelet. Het is tijd wakker te worden uit onze vooruitgangsdromen.'

De vertaling van Age of Anger - A History of the Present (Tijd van woede - Een geschiedenis van het heden) verschijnt op 25 april bij Atlas Contact.
Pankaj Mishra spreekt op 28 april op het Economia Festival in Eindhoven.

Daarom heb ik ook mijn boek geschreven, zegt Mishra. 'Toen ik opgroeide was de geschiedenis van de moderniteit het verhaal van een geleidelijke groei naar het Anglo-Amerikaanse model van vrijheid, democratie en welvaart. Dat was de utopie waarnaar we onderweg waren. Maar modernisering is juist altijd een complex proces vol conflicten, paradoxen en tegenspraken geweest.'

Die pijnlijke keerzijde van ontworteling en ellende wordt verdrongen. En dat geldt ook voor de antimoderne politiek-filosofische traditie die daaruit voortkwam in landen als Duitsland, Italië en Rusland - historisch gezien laatkomers in de modernisering. 'Van die andere geschiedenis, die heeft geleid tot de opkomst van het communisme, het fascisme en twee wereldoorlogen, moeten we ons rekenschap geven als we de woede en de wanorde van het heden willen begrijpen.'

Moeten we die woede en wanorde ook begrijpen vanuit de periferie?

'Ik kan niet genoeg benadrukken hoe belangrijk dat is. Als er één ervaring de afgelopen decennia verloren is geraakt, is het die van de mensen buiten de metropool, de mensen in de kleine steden en niet te vergeten al die mensen in India, China en elders die nog op het traditionele platteland wonen. We zien de woede van al diegenen uit de periferie die voelen dat hun ervaringen worden genegeerd en die de schuld geven aan een transnationale elite die hun allerlei ingrijpende veranderingen opdringt zonder hun iets te vragen.

'De ervaringen van de periferie komen amper terug in de journalistiek en de literatuur. Er was een tijd dat schrijvers in kleine plaatsjes leefden. Nu wonen ze in de grote stad en dat heeft de manier waarop ze naar zichzelf en de wereld kijken veranderd. Ik ben nu zelf lid van die transnationale elite. Je komt over de hele wereld dezelfde soort mensen tegen, die dezelfde taal spreken en dezelfde dingen aannemen. Vroeger was er veel meer intellectuele diversiteit.'

U schrijft over de keerzijde van de kapitalistische moderniteit, maar benadert dat probleem als romanschrijver. Is dat geen beperking?

'Ik ben begonnen als romanschrijver en ik schrijf nog steeds vanuit dat perspectief. Ik denk in termen van concrete mensen en situaties. Moderne ideologieën zien mensen als wezens die gedreven worden door economisch eigenbelang. Een extreem versimpeld beeld, dat voorbijgaat aan complexe menselijke ervaringen. Schrijvers zien die wel, zoals Dostojevski in zijn Aantekeningen uit het ondergrondse, een studie van de rancuneuze, overbodige moderne mens. Nietzsche werd enorm beïnvloed door die roman. Er was een tijd dat filosofen naar romans keken om de maatschappij te begrijpen. Marx was geobsedeerd door Balzac en zijn La Comédie humaine. Romans gaan veel dieper dan geschiedschrijving. Die is altijd partijdig en provinciaal.'

Pankaj Mishra Beeld Contour by Getty Images

Ook in uw boek staat ressentiment centraal.

'Dat is een cruciale ervaring, die in zijn vroegste vorm al beschreven werd door Rousseau. Een gevoel van jaloezie, vernedering en machteloosheid in een kapitalistische maatschappij waarin zowel concurrentie en eigenliefde als het idee van gelijkheid steeds belangrijker worden. Naarmate het kapitalisme zich ontwikkelt, botst de belofte van de gelijkheid steeds meer met de feitelijke structurele ongelijkheid, en dat mondt uit in wrok. Het idee dat anderen je inhalen, het veel beter hebben. Je wilt zijn als zij, maar dat lukt niet. Die gefnuikte mimetische begeerte is een belangrijke moderne drijfveer.

'Globalisering heeft de idealen van vrijheid, gelijkheid en concurrentie universeel gemaakt. Dat maakt dat ressentiment echt giftig, want iedereen wordt geraakt. Je leeft niet meer in beschermde gemeenschappen of natiestaten, maar in een enorme wereldwijde markt waarin iedereen geacht wordt te wedijveren met iedereen. Misschien wel met mensen in China die onze banen inpikken. Dat is ongekend. Een wereld zonder duidelijke begrenzingen, waarin mensen zich volkomen onveilig voelen.

'Rousseau waarschuwde al voor verandering als een gevaarlijke kracht die mensen en samenlevingen ontwortelt. Het kapitalisme draait natuurlijk om voortdurende verandering. Het oude moet plaatsmaken voor het nieuwe, dat noodzakelijkerwijs beter moet zijn.

'Dat geloof in creatieve vernietiging en in vooruitgang is een surrogaatreligie geworden, maar ten diepste ondermijnend. Wat we nu meemaken is in veel opzichten een verzet tegen verandering als motor van de maatschappij. Want verandering gaat ten koste van andere waarden als veiligheid, identiteit, gemeenschap en solidariteit.'

In het Westen is het uitgangspunt: groei, is overal haalbaar. 'Wie al zijn tijd doorbrengt op mooie campussen, ontwikkelt een beperkt wereldbeeld.' Beeld Getty Images

U koppelt ook het terrorisme van IS aan ressentiment.

'Terrorisme komt voort uit de conflicten en pathologieën van het moderne kapitalisme. Het kwam aan het eind van de 19de eeuw in Europa op, tegelijk met allerlei extreem-rechtse demagogische bewegingen en vanuit dezelfde bronnen: de machteloosheid, vernedering en woede die mensen voelen over hun plek in de wereld. De anarchistische terreur rond 1900 in Europa en de Verenigde Staten was een reactie op een steeds sterker globaliserende wereldeconomie. De meeste anarchistische terroristen kwamen uit immigrantengemeenschappen, net als nu, alleen waren het toen Italianen, Spanjaarden en Russen.'

Mensen zullen zeggen: het zijn nu wel altijd moslims.

'Terrorisme verbinden met religieuze tradities, dat is een rampzalige denkfout. Terroristisch geweld vind je bij mensen van allerlei etnische of religieuze achtergronden. Het komt voort uit bepaalde sociaal-economische en politieke factoren, zoals armoede en onderdrukking. Dat zag je bij het anarchistische terrorisme in Rusland of Spanje en dat zie je bij het islamitische terrorisme nu. Mensen vergeten dat we in Europa altijd terrorisme hebben gehad. Daar kwamen in de jaren zestig en zeventig meer mensen bij om dan nu.'

IS legt ook de link met de islam.

'We moeten niet klakkeloos accepteren wat die zelfbenoemde ideologen van IS en Al Qaida allemaal claimen. Want dan geef je ze wat ze willen, namelijk de legitimatie van de islamitische traditie. Je moet daar doorheen prikken en laten zien dat het ze uiteindelijk ook gewoon gaat om macht, rijkdom, prestige, erkenning - of het nu gaat om islamitische radicalen in Syrië en Irak, of om de boeddhistische nationalisten in Myanmar, waar ik net ben geweest.

'De verwoesting van zogenaamd onislamitisch cultureel erfgoed doet daar niets aan af. De notie dat alleen moslims kunstschatten vernielen is historisch onjuist. De Franse Revolutie en de Europese koloniale oorlogen waren ook orgies van vernietiging, maar dat zijn mensen vergeten. Ik haal de futurist Filippo Marinetti aan in mijn boek, over het verlangen naar geweld en verwoesting als existentiële ervaring. Revolutionairen en rebellen zijn zich altijd te buiten gegaan aan dit soort geweld. IS staat in een lange traditie. Ze maken niet zozeer deel uit van de islamitische als van de moderne traditie.

'Macht voelen door te moorden, verkrachten en verwoesten, dat is de perverse ervaring die ook veel westerse jongeren zoeken bij IS. En een gevoel van gemeenschap, een band of brothers in oorlog. Als je kijkt naar waar ze vandaan komen, uit die versplinterde, gemarginaliseerde immigrantenwijken van Europa, kun je je voorstellen waarom sommigen geïnspireerd worden door het bizarre idee van het kalifaat als een nieuwe gemeenschap van echte moslims.'

Ook het westerse populisme komt volgens u voort uit wrok.

'Je ziet in alle westerse landen een opleving van nationalisme. Een herontdekking van een denkbeeldig verleden, toen de wereld nog vertrouwd en heel was, toen er geen vreemdelingen waren. Maar dat is een sprookje, een op zich natuurlijke reactie op een tijd van snelle en duizelingwekkende veranderingen. Mensen willen terug naar een wereld waarin het leven nog goed was. Door iedereen uit te sluiten die hun leven verpest: immigranten die ineens mensen opblazen, of Brusselse bureaucraten die hun land lijken te hebben overgenomen. Het is verlangen naar een voorbije tijd.'

In India heb je het populisme van premier Narendra Modi.

'India is verontrustend omdat het laat zien hoe een extreem-rechtse beweging aan de macht kan komen en zich handhaven zonder ook maar een van zijn beloften in te lossen. Modi slaagt daarin door een slimme strategie van voortdurende afleiding, de ene extravagantie na de andere, net als Donald Trump. Ook hij is een groot twitteraar, communiceert direct met zijn aanhang en kondigt voortdurend nieuwe projecten aan waarmee hij de mensen in zijn ban houdt. Ze hebben nog niet door dat hij zijn beloften nooit inlost.

'Mensen hebben op Modi gestemd uit protest tegen de corrupte Indiase elites, die decennialang leiding gaven aan ingrijpende economische en sociale veranderingen waarvan de armen nooit profiteerden. Ze kozen de man die hun eindelijk ook welvaart beloofde. Zijn grote belofte was dat hij banen zou scheppen voor de 1 miljoen Indiërs die elke maand de arbeidsmarkt op komen. Hij levert niet, en toch blijven de mensen hem steunen. Het is schitterend goochelwerk. Intussen zet hij zijn eigen hindoe-extremistische agenda door, waarbij moslims en andere minderheden worden gemarginaliseerd.'

Afgestudeerden in een rij in Bangalore. Veel gediplomeerde jongeren komen in India niet aan de bak. Beeld Corbis via Getty Images

Opkomende landen als India zitten vol hoogopgeleide jongeren zonder werk, verloren generaties. U had een van hen kunnen zijn geweest.

'Bijna al mijn boeken zijn vanuit die ervaring geschreven. Eén stap verwijderd zijn van de afgrond. Ik besef dat mijn eigen succes, voor wat het waard is, het gevolg is van een hoop toevalligheden en veel geluk. Ik weet dat als het anders was gelopen, ik nog steeds in mijn stoffige dorp in India zou zitten. Ploeterend, vol wrok en walging voor de geprivilegieerde elites. Het is voor mij een intens persoonlijke ervaring. Ik ken zoveel mensen die het niet hebben gered.

'Diep van binnen weet ik dat ik meer dankzij geluk dan talent ben ontsnapt aan een leven van marginaliteit en overbodigheid. Ik heb geen vertrouwen in de westerse mythe van meritocratie. Die ontpopt zich voor de meeste mensen tot een wrede illusie. Mensen in India steken zich in de schulden om hun kinderen een opleiding te geven en er dan achter te komen dat er geen vraag is naar hun diploma's en vaardigheden. Het idee dat als je talent hebt en hard werkt je succesvol kunt worden op de wereldwijde markt is kwaadaardige onzin.'

Volgens u komen de nieuwe generaties eigenlijk te laat.

'Ja, om politieke maar vooral ecologische redenen. De wereld heeft eenvoudig niet genoeg middelen om al die miljarden jonge Aziaten en Afrikanen dezelfde welvaart te bieden als Europeanen en Amerikanen nu genieten. Maar dat is wel waar ze allemaal van dromen. Toen ik in India opgroeide in de jaren zeventig had ik geen idee hoe mensen in het Westen leefden; we hadden geen telefoon, geen tv, geen film. Europa was zo ver weg dat ik niet eens zeker wist of het wel bestond. Tegenwoordig kun je in een sloppenwijk in Bangladesh wonen en dromen van het leven in Manhattan. Zonder het geld om er ooit te komen.'

Wat gebeurt er als die miljarden jongeren dat ontdekken?

'De chaos van nu is het eerste symptoom van het besef dat die miljarden er nooit zullen komen. Er is een intuïtie bij velen dat de wereld tegen hen is, een samenzwering tegen hun diepste hoop en verwachtingen. Het geweld dat we overal zien is een uitdrukking van dat dagende inzicht. En dat leidt soms al tot de conclusie: laten we de zaak gewoon opblazen. Een nihilistisch verlangen om het systeem te slopen dat jou waardigheid en toekomst onthoudt. Dat is waar ik me het meest zorgen over maak: al die onvervulbare verlangens.'

De toon van uw boek is wel erg somber, zeggen critici.

'Mensen die dat zeggen, huizen meestal op mooie campussen en hebben weinig ervaring met de wereld buiten. Als de universiteit je universum is, ontwikkel je een heel beperkt wereldbeeld. Ik heb het over de echte wereld. Als mensen me beschuldigen van alarmisme zeg ik: we hebben veel meer alarmisme nodig. We hebben meer apocalyptisch denken nodig. We moeten beseffen dat de wereld voor altijd veranderd is. Dat de toekomst van onze kinderen en kleinkinderen, ondanks vooruitgang op deelgebieden zoals de afname van armoede, veel minder rooskleurig zal zijn dan die waarmee wijzelf zijn opgegroeid.'

En wat kunnen we daaraan doen?

'Daar vragen ze in Amerika altijd meteen naar: hoe lossen we het op? Maar er zijn problemen waarvoor geen oplossingen bestaan. Zoals terrorisme en populisme. Het enige wat we kunnen doen is vertragen wat onvermijdelijk is. Proberen de beloften van de moderniteit voor zo veel mogelijk mensen te realiseren. En op die manier de toekomst wat minder verontrustend en gewelddadig maken. Maar dan moeten we de problemen wel eerst correct benoemen en de enorme schaal ervan onder ogen zien. En daarin ligt mijn rol als schrijver.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.