'Menselijke factor is zwakste schakel bij duiken'

Er wordt heus weleens een regeltje overtreden, erkennen beroepsduikers, maar ze zeggen er alles aan te doen om de risico's zo klein mogelijk te houden.

Een duiker van de Rotterdamse brandweer wordt met behulp van een hoogwerker te water gelaten. Beeld Marcel van den Bergh

'Laat 'm maar even tobben met het slachtoffer', zegt duikploegleider Paul Verhagen tegen de brandweerman die z'n collega-duiker worstelend met brancard en opgedoken pop in het water te hulp wil schieten. 'Het is een oefening. Als het hem nu alleen lukt, gaat het straks met z'n tweeën, als het er echt op aankomt, alleen maar beter.'

Oefenen, oefenen, oefenen. Wachtcommandant Marc Grijzenhout van de brandweer Schiedam kan het niet vaak genoeg zeggen. 'De menselijke factor is de zwakste schakel bij het duiken. De risico's kunnen we verkleinen door te trainen en te herhalen.' En dus staat er drie keer per week een trainingsduik gepland door de Schiedamse brandweer, onderdeel van de Veiligheidsregio Rotterdam-Rijnmond.

De voltallige ploeg, acht man sterk, staat met hoogwerker, tankautospuit, de whisky-oscar, zoals de bus met duikspullen in brandweertermen heet, en de bus met reserveduikspullen aan de kade van de Merwehaven op de grens van Schiedam en Rotterdam. Het zou niet de eerste keer zijn dat een duikoefening moet worden afgebroken omdat een brand natuurlijk voorgaat. Dan rukken de brandweerlieden uit en worden de busjes met duikspullen later opgehaald.

Meet de leeftijd nemens risico's op duikongevallen toe

Het afgelopen weekeinde kwamen twee sportduikers om en onlangs constateerde de arbeidsinspectie dat er bij tweederde van de professionele duikbedrijven regels worden overtreden. Hoe gevaarlijk is het eigenlijk onder water en wat kan er worden verbeterd? Lees hier de reconstructie. (+)

Overtredingen

Professioneel duiken gebeurt vaak onveilig, concludeerde de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid onlangs. Tijdens inspectie van 73 duikbedrijven werden bij liefst tweederde (48) overtredingen geconstateerd. De ernstigste waren duiken met een onvolledige ploeg, al dan niet onvoldoende gecertificeerd of duiken op een gevaarlijke arbeidsplaats. Soms ging het om kleine onvolkomenheden in werkinstructies.

Specifieke cijfers over de betrekkelijk kleine professionele duiksector ontbreken. In Nederland krijgen er op zeven miljoen werknemers jaarlijks 230 duizend een arbeidsongeval, dat zijn er ruim zeshonderd per dag. Tachtig tot negentig keer is de afloop fataal, dat zijn bijna twee doden per week, meldt het RIVM, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Deze eeuw zijn vier brandweerduikers om het leven gekomen tijdens hun werk. De laatste staat iedereen in de duiksector op het netvlies gebrand. De brandweer had een slachtoffer uit een te water geraakte auto gered, maar het ging mis bij de poging de auto te zekeren voor de berging. Een taak die eigenlijk niet door de brandweer wordt uitgevoerd.

Papieren controle

De inspectie houdt ons scherp, zegt Leo Lagarde, voorzitter van branchevereniging NADO laconiek. Hij kan zich niet vinden in de kritiek van de inspectie dat duiken vaak onveilig gebeurt. 'Het was vooral een papieren controle. Het gaat uiteindelijk toch om de menselijke factor. Duiken is een riskant beroep. Maar als je weet waar je mee bezig bent, is autorijden gevaarlijker.'

'Misschien lijkt het dat we vallen over iets kleins, maar duiken is gevaarlijk, elke tekortkoming kan fataal zijn', zegt de woordvoerster van de inspectie. 'Als er iets gebeurt, bepaalt een arts mede op basis van de duikgeschiedenis van het slachtoffer zijn behandeling. Heeft die zijn duiklogboek niet volledig ingevuld, dan kan dat er toe leiden dat een verkeerde behandeling wordt gegeven.'

Het rapport van de inspectie maakt schichtig in de kleine wereld van professionele duikers. Meekijkers zijn aanvankelijk welkom, bijvoorbeeld bij het controleren van een silo waarin het bluswater van een sprinklerinstallatie wordt opgeslagen. Maar het bedrijf haakt af omdat het bang is dat het de reputatie van klokkenluider krijgt. 'Er moet een reserveduiker klaarstaan voor geval van nood. Iedereen weet dat er bedrijven zijn die daarop bezuinigen. Maar het zijn echt uitzonderingen', zegt een eigenaar van een duikbedrijf die niet met zijn naam in de krant wil.

Volkeraksluizen

In de kolk voor de pleziervaart van de Volkeraksluizen speurt beroepsduiker Paul de bodem af. Zijn bewegingen op 6 meter diepte zijn duidelijk zichtbaar op de monitor aan boord van het schip van Hercules Duik- en Service-bedrijf uit Tiel. Grote stenen, autobanden, complete takkenbossen en stukken staalkabel verzamelt hij om aan boord te laten takelen. Via de umbilical, de navelstreng voor ademlucht, verlichting en video, heeft hij aanhoudend contact met duikploegleider Sascha en tweede duiker Emanuel. De duikploegleider vraagt om een extra inspectie van de drempel bij de sluisdeuren. 'Die zou niet zo vies moeten zijn.' Even later: 'Alles ziet er goed uit. Niets dat de sluisdeuren zou kunnen beschadigen.'

Ja, ook Hercules is een van de duikbedrijven waarbij de arbeidsinspectie een tekortkoming constateerde. 'Dat kan ook niet anders als er op bijna iedereen iets valt aan te merken', zegt commercieel directeur Stijn Heerink. 'We moesten de werkinstructie aanpassen. Het ging om een verwijzing naar een document voor het onderhoud van de duiksystemen. Klein, maar misschien moet de inspectie wel zo precies zijn, juist om het duiken veilig te houden. De klus van vandaag is redelijk overzichtelijk. Maar werken onder water is echt iets anders dan werken op een bouwplaats.'

De duikklus in de Volkeraksluizen, Europa's grootste en drukst bevaren sluizencomplex, is tot in de puntjes voorbereid. Met sonar zijn de obstakels in kaart gebracht. De sluizen landinwaarts blijven dicht zo lang er wordt gedoken. Aan de zeekant houdt de scheepvaartbegeleider met z'n bootje de wacht. Hij dirigeert later een jacht dat de stremmingsmelding heeft gemist naar de aanlegsteiger. Hij kan uitwijken naar de sluizen van de binnenvaart of wachten tot de duikers klaar zijn. Want eigenlijk maakt dat laatste de duikklus speciaal, zegt Heerink. 'Van tevoren hebben we alles goed in kaart gebracht. Het zicht is goed, de diepte is gering. Het enige spannende is eigenlijk dat opdrachtgever Rijkswaterstaat wil dat de scheepvaart vanaf vier uur weer door de sluizen kan.'

Een beroepsduiker van het bedrijf Hercules wordt bij de Volkeraksluizen geholpen bij het aantrekken van zijn uitrusting. Beeld Marcel van den Bergh

Hygiëne

Op de kade aan de Merwehaven wordt een kist met reserveduikspullen uit de bus getild om te laten zien dat de kritiek van de arbeidsinspectie ter harte is genomen: de duikmaskers zijn nu in plastic verpakt met het oog op de hygiëne. Klein bier, vinden ze eigenlijk bij de brandweer. Ze weten dat de risico's in elk geval op papier zo veel mogelijk zijn uitgesloten. Het duikgebied moet bijvoorbeeld zo goed mogelijk in kaart zijn gebracht. Toch verandert de situatie dagelijks, zegt brandweerman Bert Sieders. 'De scheepvaart woelt de bodem om. Door steeds op een andere stek te oefenen, proberen we bij te blijven, maar dat lukt nooit helemaal. Komt een duiker in een sloot in nood, dan kan hij bijna altijd gaan staan. In de haven blijft het riskanter. Hoe beter je geoefend bent in wat je moet doen, des te kleiner de kans dat er iets misgaat als het er echt op aankomt.'

'Slachtoffer gevonden', meldt Paul na tien minuten, ruim binnen het 'gouden' uur waarbinnen nog kans op overleving is. Risico's uitsluiten gebeurt ook aan de kade: hoge stoepen en drempels die voorkomen dat auto's te water raken. Sieders: 'We rukken vaker uit om bij mooi weer mensen van het water te halen dan dat een auto te water raakt. Er zijn dus meer manieren om de veiligheid te vergroten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden