Mens maakt zandmotor en de natuur gaat aan de slag

Bij Ter Heijde, tussen Scheveningen en Hoek van Holland, ontstaan langzaam nieuwe duinen, met nieuwe natuur, na een eenmalige suppletie van zand. Het gebied levert een schat aan onderzoeksgegevens op. Die bieden onder meer inzicht in de gevolgen van klimaatverandering.

De wind blaast fijn zand over de enorme vlakte. Het is dat je noordwaarts Scheveningen en zuidwaarts Hoek van Holland ontwaart, anders waande de wandelaar zich in een woestijn. De 20 miljoen kubieke meter zand is op 128 hectare voor de kust bij Ter Heijde opgespoten in een haakvormig schiereiland. 'Zandmotor' is de naam. Er is een binnenmeer gecreëerd en in de daarnaast gelegen lagune recreëert een tiental kite-surfers in de luwte van de baai.


Op het nieuwe strand zakt ecoloog Leo Linnartz in vervoering door zijn knieën voor de gelobde melde. Het duurde even om de eerder gespotte, zeer zeldzame pionier terug te vinden, maar daar ligt hij dan. Een verdord, gelig exemplaar, dat zich aan ragfijne wortels amechtig vastklampt in het nieuwe zand.


De natuur is keihard. Dit is het lot van een baanbreker die enerzijds de brute dynamiek van een nieuwe kust koestert en anderzijds baat heeft bij de luwte van de lagune. Linnartz maalt echter niet om de deplorabele staat van de melde. 'De plant heeft gebloeid, zichzelf bevrucht en zaad verspreid. Als alles goed gaat, staan er volgend jaar meer', zegt hij monter.


Al ver voor de officiële openstelling dit najaar is er sprake van succes. Linnartz, ecoloog bij ARK natuurontwikkeling, rapporteert niet alleen de vondst van de gelobde melde (Atriplex laciniata). We zien verschillende, al even uitgebloeide zeeraketten. Kersvers biestarwegras staat er een stuk florissanter bij. Lange, groene stengels steken uit het zand en houden korrels vast. 'Kijk, deze plant heeft zich diep geworteld en onder het zand al veel uitlopers gevormd', wijst de ecoloog.


Microschaal

Hier zien we niets minder dan duinvorming op microschaal. 'Een rij van biestarwegras en helm is de eerste vorm van primitieve duinvorming. Eén fikse storm en het zand ligt weer elders, maar de flora zal later opnieuw zand vasthouden en jonge duintjes vormen.'


Zo zijn we pal voor de oudste duinen van Nederland, het Solleveld bij Ter Heijde en Monster, getuige van nieuwe duinvorming. Wat we nu zien, is over een paar dagen alweer veranderd. Die grilligheid deert Rijkswaterstaat, het Hoogheemraadschap van Delfland en de provincie Zuid-Holland niet. Ze laten de natuur hier haar gang gaan. Het sleutelbegrip is 'bouwen met de natuur'. Kustbescherming en kustonderhoud door nieuwe duinvorming en zeewaartse verdediging tegen de rijzende zeespiegel gaan hand in hand met het ontstaan van nieuwe natuur en recreatie.


De Zandmotor is een eenmalige, supergrootschalige suppletie van zand die dit vroege voorjaar begon met drie sleephopperzuigers van aannemerscombinatie Van Oord Boskalis. In plaats van elke vijf jaar de natuur van zeebodem en kust overhoop te halen door zand op te spuiten tegen afslag van strand en duinen, voeren wind, zeestroming en golfslag gedurende twintig jaar Zandmotorzand mee langs de kust. Volgens computermodellen van Deltares wordt het zand tot aan de haven van Scheveningen meegevoerd. 'We baseren ons daarbij op de jaargemiddelden van de meteorologie, maar dit jaar is nu al geen gemiddeld jaar' zegt Evelien van Eijsbergen, die namens Rijkswaterstaat is belast met het in de gaten houden van het zandtransport langs de kust.


Tijdens de eerste suppleties was het rustig weer. 'Vooral de natte zomer en het ruwe weer van de zomerstormpjes die het gevolg waren van orkanen als Irene hebben voor een bovengemiddelde dynamiek gezorgd', zegt Van Eijsbergen. 'Er is daardoor veel zand meegevoerd en er is in de lagune veel voedselrijk sediment neergeslagen.'


Aan de noordkant van de haak zijn al twee bewegende zandbanken ontstaan. 'En het binnenmeer groeit zoals het er nu uitziet iets sneller dicht dan voorspeld, door het extra zand dat door de wind binnenwaait.' Op termijn kunnen door dit eolisch transport duinen op de Zandmotor zelf ontstaan. Onverwacht is ook de zandbobbel op een stukje kust, iets voorbij de lagune. 'Vermoedelijk is ook dit het gevolg van de recente zomerstormpjes', denkt Van Eijsbergen.


Jetski's

Medewerkers van Shore Monitoring, een aan de TU Delft gelieerd bedrijf, scheren met jetski's langs de kust om maandelijks de diepte tot vlak aan de waterlijn in kaart te brengen. Op de onderkant van de jetski's zijn lasers gemonteerd. Dergelijke multibeamlasers zitten ook op grotere onderzoeksschepen die in opdracht van Rijkswaterstaat jaarlijks de verandering onder water op grotere diepte in de peiling houdt. Vanuit de lucht wordt de kustdynamiek gevolgd met een vliegtuig dat oppervlaktescans maakt van de aangroei van strand en duinen.


Op het hoogste punt van de zandmassa, 7 meter, komt een mast met een videocamerasysteem om de zandafslag van de Zandmotor in de gaten te houden. 'De zandbanken breken de golven. De witte schuimkoppen en de verandering ervan in de tijd leren ons iets over de beweging van de zandbankpatronen', zegt Van Eijsbergen.


Universiteiten in Delft, Utrecht, Amsterdam en Wageningen hebben een serie onderzoeksvoorstellen geschreven; die liggen op de toekenning van subsidie te wachten bij de Stichting Toegepaste Wetenschap (STW). 'Een groot aantal promovendi moet meer licht werpen op een dergelijk grootschalig zandtransport', aldus Van Eijsbergen. Het idee is dat het onderzoek tevens leidt tot een realtimevoorspelling over stromingen die badgasten de komende jaren kunnen raadplegen. Ook een reddingsbrigade is ermee gebaat gevaarlijke mui-stromingen rond de veranderende kust extra in de gaten te houden.


De zandmotor is met 50 miljoen euro aanlegkosten en enkele miljoenen beheerkosten naar verwachting in een tijdsbestek van twintig jaar goedkoper dan vier maal een vijfjaarlijks kleine suppletie. Maar Rijkswaterstaat ziet dit ook als een 'businesscase' die verderop langs de Nederlandse kust soelaas kan bieden voor negatieve gevolgen van klimaatverandering en die dan en passant natuur en recreatie oplevert.


Ook het buitenland lonkt. Gisteren leidde Rijkswaterstaat nog een delegatie van Amerikaanse collega's rond, van het US Army Corps. Sinds Katrina en recent Irene hebben de Amerikanen wel oren naar de Hollandse vinding. 'Ook Denemarken en delta's zoals in Egypte vertonen een frappante gelijkenis met onze kust', zegt Van Eijsbergen.


Zeespiegelstijging

Projectleider Nico Bootsma van Rijkswaterstaat wijst erop dat de Zandmotor een 'spannende proef' is die uiteindelijk voor het onderhoud van de reeds versterkte kust moet zorgen. 'De zwakke schakel van de Delflandse kust waaraan de Zandmotor ligt, hebben we versterkt, onder meer door de bestaande duinen te verhogen en te verbreden. Door de aanplant van de rijen helmgras die je daar ziet, blijft het duin op zijn plaats en kan het meegroeien met de zeespiegelstijging', wijst Bootsma. Aan de onderzijde van dit vorige maand voltooide kustwerk is mede door de Zandmotor al nieuw duin en een frisgroene rij natuurlijke helm ontstaan.


Ecoloog Leo Linnartz legt uit hoe dat werkt. 'Eerst ontstaan kleine zandrifjes door neergekwakt zand, maar die verwaaien al bij de eerste de beste storm en gaan kopje onder. Zaadjes en stukjes wortel van helm, zeeraket en biestarwegras worden bij storm en springtij hoger op de kustlijn geworpen. Als ze daar een douche van regenwater krijgen waardoor het zout eraf spoelt, kiemt het zaad en groeien de wortelresten. Uit deze pionierduintjes kan een robuustere kust van duinen ontstaan.'


In die buitenste duinenrij mag best een keer een windgat worden geslagen of door storm een kuil uitstuiven, zegt Linnartz. 'Dat voedt de achterliggende oude duinen met nieuw sediment, zand en kalk van schelpengruis.'


Dit gebied dat dit najaar wordt opengesteld voor het publiek koppelt de oude Nederlandse waterbouwkundig ingenieurstrots aan een nieuwe natuur. 'De mens doet een forse ingreep en de natuur gaat er onmiddellijk mee aan de slag', zegt Linnartz, lopend op de losse pakking van verend zand en licht schelpmateriaal.


De lagune is een walhalla voor zandkokerwormen en garnalen, zegt hij. Deze zeefauna vormt op zijn beurt weer een magneet voor grote sterns, zwarte ruiters, strandlopers, tureluurs, visdieven en bontbekplevieren. 'Vorige week zag ik hier een lepelaar. De vogel haalde de ene na de andere garnaal uit het water, elke hap was raak.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden