Mens in een tijd van goden

Twee Amsterdamse musea vertellen over wereldveroveraar Alexander de Grote. Het is een verhaal als een jongensboek, rijk geïllustreerd...

Drie Amsterdamse jongens staan met hun neus voor een rij bronzen helmen en een zwaard van Attische krijgers gedrukt. Ze doen natuurlijk een beetje stoer, 7 jaar als ze zijn, maar je ziet in hun ogen de bij de helmen horende krijgers toch tot leven komen.

Luisteren naar de rondleidjuf doen ze niet op deze ochtend in de Amsterdamse Hermitage – dat doen de meisjes wel. Maar de vonk is er. Even verderop staan drie iets grotere Amsterdamse jongens – ze zullen misschien 7 zijn geweest in de Tweede Wereldoorlog – met hun neus gebogen over Syrische en Afghaanse munten met afbeeldingen van Herakles, Poseidon en Apollo. De munten verraden de Griekse invloed in het oosten, al in de 3de eeuw voor Christus. ‘Wat een hoop kilometers maakte die man’, zegt er een. Buurman antwoordt, staande voor munten die Alexander de Grote mogelijk ooit zelf in zijn hand had: ‘Op Wikipedia staat alles over zijn veldtochten. Machtig verhaal.’

Alexander de Grote. Zijn levensverhaal blijft een jongensboek. Koning op zijn 20ste, die wraak nam voor zijn vader, en de wereld van Egypte tot Syrië, van India tot China aan zijn voeten kreeg. 23.480 kilometer legde hij af. Door onbegaanbaar gebied, in een wereld zonder wegen. En allemaal voor zijn 33ste, want toen stierf hij al, aan drank en ongezond leven. Hij was de real life Herakles, de oerkrijger. Elke jongen voelt zich weer even 7, de tijd dat hij nog zelf krijgsheer dacht te worden, op een dag ook Babylon en Persepolis in te nemen, en minstens een eigen Alexandrië te stichten. En sommige meisjes dromen gewoon mee.

In Amsterdam lopen ze rond, de jongens. Koreaanse, Russische, Marokkaanse, Hollandse, Pakistaanse. Alexander de Grote spreekt tot iedereen en dat is te zien in de doorgaans zo blank gekleurde Hermitage. Een paar honderd meter verder in het Allard Pierson Museum, het museum van de Universiteit van Amsterdam, is nog een aanvulling uit Nederlandse archeologische collecties te zien.

Voor de Hermitage is het natuurlijk een briljant onderwerp. De Amsterdamse dependance heeft immers 5 miljoen objecten uit de depots van het moedermuseum in Sint-Petersburg om in te snuffelen en tentoonstellingen uit samen te stellen. Kunst en voorwerpen uit alle mogelijke tijden en plaatsen. Alexander de Grote bood het museum de mogelijkheid niet alleen een spannend krijgsverhaal te vertellen, met bijbehorend wapentuig, maar ook voorwerpen te tonen uit alle streken waar Alexander en zijn Grieks-Macedonische troepen uitwaaierden. Een breed onderwerp met een smal, eenduidig concept. Ideaal om grote bezoekersaantallen te trekken.

Er zit iets in het verhaal van Alexander dat levend blijft, en ook in de afgelopen eeuwen steeds weer reden gaf het nieuw leven in te blazen. En dat zit ’m niet alleen in het krijgsverhaal. De wereldkaart waarop de tochten van Alexander staan uitgestippeld maakt indruk, zeker. Maar het is meer: Alexander belichaamt mythe en geschiedenis ineen. Hij staat dichtbij en veraf, was mens in de tijd van de Griekse goden. Hij werd opgeleid door Aristoteles, die speciaal voor hem een manuscript van Homeros’ Ilias liet maken voor op zijn veldtochten. Alexander maakte zijn eigen Odyssee. Hij werd al in de oudheid vergeleken met de held van de Trojaanse oorlog, Achilles, het mensenkind dat bijna god werd toen hij als baby in de rivier de Styx werd gedoopt. Alexander liet zich inspireren door Dionysos en werd in Egypte als zoon van Zeus onthaald. Hij plantte zijn zwaard in de geschiedenis door op meerdere plaatsen ter wereld Alexandrië te stichten, waarvan die bij de Nijldelta de belangrijkste is. Hoewel hijzelf niet Grieks was maar Macedonisch, voerde hij wel Griekse troepen aan, maakte hij het Grieks tot wereldtaal en zorgde dat de Griekse stijl te herkennen was tot in de Boeddhabeelden uit het huidige India.

Dit alles is in de Hermitage met schijnbaar groot gemak zichtbaar gemaakt met authentieke voorwerpen. Een fascinerend ruim wereldbeeld, lang voor de tijd waarin de wereld dankzij techniek mondialiseerde.

Een aparte afdeling is gewijd aan de legendevorming van Alexander zelf, die na zijn leven ontstond. In Egypte, in de islamitische cultuur, in Middeleeuwse manuscripten, Renaissance en Romantiek – vorsten en keizers namen Alexander als voorbeeld, en lieten dat uitbeelden. Daarmee is hij ook een van de invloedrijkste historische figuren voor de kunstgeschiedenis.

Krijgsverhaal, mythe, politiek, geschiedenis, legende, cultuur en een mondiale visie komen met Alexander vloeiend samen: één bezoek aan de Hermitage en de woorden ‘links’ of ‘hobby’ kunnen met geen enkel redelijk argument nog in verband met cultuur worden gebracht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden