Mens en melancholia

Tryater is het oudste Nederlandse toneelgezelschap, dat komend Oerolfestival weer een stuk opvoert. In het Fries, maar met ondertiteling. Bijna was hun de subsidie ontnomen. Toch kwam het goed. Hoe kan dat?

'Verstoppertje!' 'Hutten bouwen in de beam!' 'Of op de overloop, as it min waar is.' 'Oarlochje boartsje!'


Acteurs Eelco Venema (35) en Lourens van den Akker (24) van het Friese theatergezelschap Tryater proberen elkaar af te troeven met herinneringen aan hun favoriete kinderbezigheden. Van hutten bouwen, tot oorlogje spelen. 'Niemand zegt 'oorlogje spelen', maak er maar 'oorlogje doen' van in de boventitel', roept Van den Akker.


Nederlandstalige boventitels zijn nodig bij de volledig Friese voorstellingen van het gezelschap op Oerol. Het theater- en muziekfestival op Terschelling is bijna een thuiswedstrijd voor de groep; het ene jaar spelen ze er een grootschalige productie, het andere jaar pakken de Friezen het kleinschaliger aan. Dit jaar valt de productie in de laatste categorie.


Er wordt gerepeteerd in een donkere, stoffige schuur achter vakantieboerderij Spanjer. Gekreun en gekraak, alsof de splinterige balken in de schuur werkelijk op instorten staan, begeleiden Venema en Van den Akker als zij opkomen en uit twee emmers een kop en schotel halen. 'Thús ut skoalle, earst in bakje tee, en dan pas boartsje.' Thuis uit school, eerst een kopje thee en dan pas spelen. Het is de aanzet voor een trip down memory lane, waar de twee mannen zich in Heimwee naar Hurdegaryp, het regiedebuut van Tatiana Pratley (28) bij Tryater, welhaast in verliezen.


Met uitzondering van het jeugdtheater wordt elke voorstelling in het Fries gespeeld. Dat maakt Tryater een bijzondere speler in het Nederlandse theater. Naast het feit dat het ook nog eens het oudste toneelgezelschap van Nederland is.


'Eén van de redenen om bij Tryater te werken, was dat ik verliefd was geworden op de Friese taal. Het heeft een bijna zangerige melodie', zegt Ira Judkovskaja op het terras van de Walvisvaarder, tegenover de schuur waar Tryater tijdens Oerol neerstrijkt. De artistiek leider van het gezelschap is een geboren Russin en snapt de aantrekkingskracht van de moedertaal in het theater. 'Het is voor mij een zeldzaamheid om Russisch theater te zien, maar het is altijd speciaal om een voorstelling in mijn moedertaal te zien. Het levert een andere communicatie met het publiek op.'


Maar de keuze voor het Fries is niet zonder problemen. De taal beperkt het bereik van de theatergroep min of meer tot de grenzen van de provincie, waardoor in 2011 opeens de rijkssubsidie van het gezelschap op de tocht stond. De Raad van Cultuur adviseerde de subsidie te stoppen, omdat Tryater door de taalbarrière geen landelijk belang zou hebben. Toenmalig staatsecretaris van cultuur Halbe Zijlstra nam dat advies over.


'We zijn enorm gesteund door het publiek. Dat stuurde zo veel brieven naar de overheid dat die ons vroeg het te laten stoppen', zegt Judkovskaja. 'Maar ook de politiek was ons tot steun. CDA, PVV, PvdA en nota bene Zijlstra's eigen VVD gebruikten het argument van de Raad tégen de subsidiestop; die partijen zien het juist als de verantwoordelijkheid van Den Haag om de tweede rijkstaal, het Fries, te ondersteunen. Op basis van dat argument behield Tryater uiteindelijk de rijkssubsidie. Judkovskaja: 'Maar we maken ook gewoon goed theater. We hebben de subsidie niet alleen behouden omdat we Fries zijn.'


Toch is het gezelschap bezig zijn horizon te verbreden. Tegenwoordig speelt Tryater om de twee jaar een week in het Amsterdamse Bellevue Theater, mét boventitels; wordt er samengewerkt aan een drietalige show met theatergroepen uit Wales en Noorwegen en is in samenwerking met Omrop Fryslân een dramaserie geproduceerd, De Keet. 'Maar onze taak ligt in het noorden van het land. We gaan niet een geforceerde landelijke tour doen', zegt Judkovskaja. 'Al zijn we wel in gesprek met een aantal landelijke theaters over de voorstelling die dit jaar op Oerol staat.'


Voor het zover is, speelt Heimwee naar Hurdegaryp eerst in een schuur op Terschelling. Het idee voor de voorstelling ontstond toen Tatiana Pratley twee jaar geleden in München woonde. Ze groeide op in het ruim vijfduizend inwoners tellende Hurdegaryp, net ten oosten van Leeuwarden. 'Ik zat op een avond op Google Maps de route van mijn ouderlijk huis naar school te bekijken. 'Waarom doe ik dit? Wat is dit stom eigenlijk', dacht ik. Blijkbaar zit er een soort drang in me. Ik wil dan terug naar de tijd dat het leven simpel was. Soms droom ik nog over het dorp', zegt de jonge regisseur.


Die heimwee naar vroeger leidde tot de eerste aanzet voor de voorstelling. De inhoud van het stuk kwam in de maanden voor de aanvang van de productie tot stand. Door samen met Venema en Van den Akker herinneringen op te halen aan hun jeugd. Die herinneringen zijn van de makers zelf, maar daarmee hopen ze een universeel gevoel over te dragen. 'Het is geen zoete nostalgietrip. Het moet heimwee oproepen en dat is iets anders dan nostalgie. Heimwee doet pijn, omdat je zo graag terug wilt naar een bepaalde plek of een bepaald moment', verklaart Pratley.


Tijdens de repetitie wisselt Pratley regelmatig van positie in de zaal. In de voorgaande weken is al uitgebreid gerepeteerd in het eigen gebouw van het theatergezelschap in Leeuwarden en werd de voorstelling zelfs al opgevoerd als sneak preview. Maar de kleine schuur, tijdens het festival zullen er met moeite honderd mensen in kunnen, vraagt om de nodige finetuning.


'Lourens, het wordt een beetje too much als je zo schreeuwt. In Leeuwarden was dat nodig om de zaal te bereiken, hier niet.'


EXTRA: FRIES VOOR DE FRIEZEN

Voormalig artistiek leider Jos Thie gaf de ontwikkeling van Tryater een nieuwe wending. Hij trad in 1994 aan en verliet het gezelschap in 2003. Thie vond dat zijn voorgangers zich te veel spiegelden aan hun collega's in de Randstad. Theater voor Randstedelijke mensen stond volgens hem te ver van het Friese publiek af. Onder zijn bewind vergrootte hij op ambitieuze wijze de herkenbaarheid en toegankelijkheid van het Friese toneel voor het publiek.


EXTRA: VIJF TIPS VOOR OEROL

1 Firma Rieks Swarte - Im weissen Rössl am Wolfgangsee. In het enige echte theatertje op Terschelling, de West End, speelt knutseltheatermaker Steven de Jong zijn succesvolle operette-persiflage.


2 Wittenbols & Ligthert - Schiettent Rosa. Loes Luca en John Buijsman in een gemankeerde kermistragedie. Geschreven door Peer Wittenbols en geregisseerd door Rob Ligthert. Meer hoeft u niet te weten.


3 Schweigman& - Blaas.


Het fysieke theater van Boukje Schweigman is altijd bijzonder. Na titels als Wiek en Zweep, staat ze nu op Terschelling met Blaas. Volgens het programmaboekje: 'afgeraden voor mensen met claustrofobie'. Spannend.


4 Ilmer Rozendaal - Er zal iemand komen.


Het meditatieve toneelwerk van Jon Fosse en Oerol zijn voor elkaar gemaakt. Dat liet regietalent Ilmer Rozendaal vorig jaar al zien, toen ze op uitnodiging van Oerol een proefvoorstelling mocht maken. Nu is het stuk volledig te zien.


5 Groene Strand.


Er gaat op Oerol weinig boven het Groene Strand. Een tweede festivalterrein, waar gratis en voor niets nedertoppers als De Kift, Janne Schra en Spinvis optreden.


EXTRA: BÜHNEPAARDEN

Onder Jos Thie speelde Tryater verschillende grote spektakelvoorstellingen. Abe! (1995), over het leven van de voetballegende Abe Lenstra; Peer Gynt (1999), gespeeld in een duinpan op Oerol, Orfeo Aqua (2000), een opera op de Friese meren en Kening Lear (2003), met dertig Friese paarden op het toneel. Die traditie zetten Thies opvolgers voort. In 2008 werd het 12uur durende stuk 11stêdetocht opgevoerd. Bussen reden het publiek door de hele provincie. In 2014 zal op eenzelfde wijze een voorstelling door heel Leeuwarden worden gespeeld.


EXTRA: OEROL

Vanavond opent festival Oerol. Tot 23/6 zijn er op Terschelling op diverse (buiten)locaties voorstellingen en optredens. Heimwee naar Hurdergaryp van Tryater gaat 15/6 in première en staat tot 22/6 geprogrammeerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden