ONZE GIDS DEZE WEEK

'Men denkt dat wij de godganse dag serieus discussiëren'

Sociologe Saskia Sassen, bekend door haar onderzoeken naar globalisering en migratie, is zo gepassioneerd van haar vak dat alle voorkeuren die ze met ons deelt eraan raken - van activistische kunst tot een boek van haar echtgenoot (de al even beroemde socioloog Richard Sennet).

Saskia Sassen Beeld Els Zweerink

Ze vormen misschien wel het beroemdste sociologenechtpaar ter wereld, Saskia Sassen en Richard Sennett. De Amerikaan Sennett is befaamd om zijn essayistiek over de creërende mens, zijn tijd en zijn gebouwde omgeving. Sassen (Den Haag, 1949) schrijft over globalisering en economische structuren die diep ingrijpen op ons dagelijks leven.

'Mensen denken dat wij de godganse dag serieuze discussies voeren. Nou, eigenlijk doen we dat nooit.'

Van Sassen verscheen onlangs Uitstoting, brutaliteit & complexiteit in de wereldeconomie. Het bezorgde haar de bijnaam 'de vrouwelijke Piketty', naar de Franse wetenschapper die groeiende economische ongelijkheid op de agenda kreeg. Sassen schetst een scenario waarin steeds meer mensen - ook in rijkere landen - worden buitengesloten van welvaart. Het flitskapitaal financiert minder echte handel en producten, maar hult zich in complexe financiële constructies waarop toezichthouders en de politiek nauwelijks greep hebben.

'Na de Tweede Wereldoorlog werd het geld geïnvesteerd in het produceren van goederen', zegt Sassen. 'De consumptiemaatschappij leverde winst en banen op. Natuurlijk waren er ook grote verschillen tussen arm en rijk en werden er mensen uitgebuit, maar toen profiteerden grote groepen van de welvaart. Het was een inclusieve economie.'

Nu verdwijnt het kapitaal in complexe hypotheekportefeuilles of in veel te luxe onroerend goed waar niemand woont, maar dat puur als belegging wordt gekocht. 'Het is een vorm van roofdiergedrag, het holt de sociale structuur van de stad, van de samenleving uit.' De negatieve effecten zijn niet alleen sociaal en economisch, maar ook ecologisch. 'Het is een bruut systeem. Ik vergelijk het weleens met mijnbouw. De mineralen worden gedolven, het landschap blijft verwoest en leeg achter.'

Beeld Els Zweerink

1. Musicus: Astor Piazzolla, bandoneonist

Sassen is hoogleraar aan de Columbia University in de Verenigde Staten en woont afwisselend in New York en Londen. Ze heeft een meedogenloos met lezingen gevulde agenda die haar over de wereldbol jaagt. Zondag spreekt ze in Rotterdam over de toekomst van de stad. 'In de steden dreigt steeds meer een tweedeling te ontstaan tussen wijken met luxe gebouwen waarmee wordt gespeculeerd en straatarme gebieden waarom niemand zich bekommert.'

Dat ze niet lang op één plaats is, is een rode draad in Sassens leven. Als 2-jarige verhuisde ze van Nederland naar Argentinië. 'Mijn ouders sleepten mij door heel Zuid-Amerika. Ik moest het continent leren kennen vonden ze.' In Buenos Aires voelden ze zich het meest thuis. 'Mijn vader nam mij elk weekeinde mee naar kleine theaters, dansvoorstellingen en muziekclubs. Daar werd gespeeld of hun leven ervan af hing, niet om te behagen. Soms zaten er meer mensen op het podium, dan in de zaal. Het kon de Argentijnen niet schelen.'

De legendarische bandoneonist Astor Piazzolla was een huisvriend van de Sassens. 'Adembenemende muziek. Piazzolla baseert zijn composities op klassieke patronen, maar legt daar een laag overheen. Dat maakt het zowel vernieuwend als vertrouwd.'

Beeld HH

2. Boek: The Conscience of the Eye, Richard Sennett

Het boek Uitstoting beschrijft - onderbouwd met een zwik data - hoe grote groepen in de samenleving het slachtoffer worden van financiële systemen. 'Alleen in de VS zijn tussen 2006 en 2015 veertien miljoen huishoudens uit hun huis verdreven door het gerommel met hypotheekportefeuilles.' Allemaal doordat een relatief simpel financieel hulpmiddel - een lening met onderpand - door financiële whizzkids is gehackt en tot speculatieinstrument omgetoverd.

'De structuur van het moderne financiële instrumentarium is complex. Digitalisering heeft het tempo waarmee kapitaal zich verplaatst enorm opgevoerd. Door de wereldwijde schaal van opereren kan met relatief kleine producten grote winst worden gemaakt.'

Het gebeurt voor onze ogen, maar we kunnen bij het bijna niet benoemen, zegt ze. Een van haar lievelingsboeken, The Conscience of the Eye ('Ik houd zo van die titel') van haar echtgenoot, raakt aan diezelfde problematiek: 'In dat boek schrijft Richard dat niet het monstrueuze maar juist het alledaagse zo extreem is geworden dat onze taal geen woorden meer heeft om dat goed te duiden. En dat moment, dat je het gewone en vertrouwde kwijtraakt, dat is het moment dat ik uitstoting noem. Dat valt er iets over de rand van het systeem.'

3. Beeldende kunst: Assemble geïnitieerd door Xanthe Hamilton (en maandag bekroond met de Turner Prize 2015)

Het gaat wat Sassen betreft niet meer over het klassieke verschil tussen arm en rijk. 'De Haute Finance bepaalt de nieuwe orde. Een fors deel van de middenklasse en de arbeidersklasse verarmt. De politiek heeft er geen greep op. Westerse democratie is krachteloos geworden. Sinds de jaren tachtig is door de privatiseringsgolf en het dereguleren de macht van de parlementen uitgehold. En als ze al over macht zouden beschikken, hebben ze vaak niet de kennis en snelheid om de financiële systemen te corrigeren.'

Haar favoriete kunstprojecten zijn die waarin mensen tegen die systemen in opstand komen. Zoals Assemble, een project dat is geïnitieerd door de Britse filmmaakster Xanthe Hamilton. Ze werkt samen met een groep armlastige vrouwen in Liverpool die al twintig jaar vechten om hun huizen uit handen van projectontwikkelaars te houden, die er luxueuze gebouwen willen neerzetten.

'Ik hoorde net dat Assemble de Turner Prize heeft gekregen, het is een prachtig en ontroerend project.'

Beeld Assemble

4. Architectuur: Biënnale Ramallah, dagwandeling langs vernietigde gebouwen.

De stad is een terugkerende liefde in het werk van Sassen. Global City (1991) was een van de eerste boeken over de effecten van de globalisering op het stadsleven. 'Ik houd van Europese steden. In Europa is de stad een corporatie waar het samenleven serieus wordt genomen. Het is bij uitstek een sociale omgeving. Buitenstaanders kunnen zich er relatief eenvoudig een plek verwerven als ze tenminste iets bij kunnen dragen aan dat geheel. Dat maakt de stad tot zo'n innovatieve, krachtige en flexibele gemeenschap. De stad heeft eeuwenlang alle politieke en bestuurlijke omwentelingen overleefd.'

Ze was onlangs op de Architectuur Biënnale van Ramallah, de stad waar de Palestijnse Autoriteit zetel houdt. 'Normaal is dit soort evenementen een show voor het werk van beroemde architecten. Hier bestond het programma uit een dag lang wandelen langs gebouwen die door de Israëliërs waren vernietigd. Statige oude gebouwen, maar ook veel bescheiden alledaagse huizen. Het was beklemmend.'

Beeld Andrea Thai

De hedendaagse stad staat zwaar onder druk. 'Uit cijfers blijkt dat tussen 2014 en 2015 de verkopen van onroerend goed zijn geëxplodeerd. In een selectie van honderd grote steden over de hele wereld werd in het voorafgaande jaar nog voor 600 miljard dollar verhandeld. Het jaar daarop was dat een biljoen dollar.'

Wat is daarvan de implicatie volgens Sassen? 'Veel ervan is buitenlands geld. Zeker in Londen en New York worden luxe huizen als speculatieobject gekocht. Loop 's avonds door de dure wijken. Heel veel ramen zijn donker. De wijk is leeg.' Er is geen relatie tussen het bezit en de locatie. Is dat ook in Amsterdam het geval? 'Ja, Amsterdam zit in de voorhoede!' Volgens Sassen nam het bedrag aan transacties in Amsterdam en de Randstad toe met 248 procent. 'Ik durf niet te zeggen wat het effect precies is, maar ook hier is speculatie een belangrijke drijfveer. De Chinezen hebben Amsterdam al lang ontdekt.'

5. Project: The Urban Age, kunstenaars en architecten trekken tien jaar lang langs tien steden.

Dat opkopen van luxe onroerend goed leidt in Amerika tot groteske verschillen tussen rijke en arme delen van de stad. 'Om de hoek bij de duurste wijk, is de straat kapot en ligt het vuil opgestapeld. In sommige opzichten is de VS een derdewereldland.'

In Europa schrikt iedereen van de banlieues, de verwaarloosde buitenwijken van Parijs. Zeker na de aanslagen van 13 november. 'In de VS is het genegeerde stadsdeel iets doodgewoons.'

Dat massaal opkopen met als doel speculatie, roept de vraag op: Van wie is de stad? 'Het sluit groepen uit, het maakt wijken doods, het de-urbaniseert de stad.' Sassen schrijft met een grote groep architecten, kunstenaar, politici, wetenschappers en schrijvers die dezelfde zorgen koesteren voor het project The Urban Age, van de Londense School of Economics. De groep bestudeert al al tien jaar lang de ontwikkelingen in tien steden. 'Toen ik in het kader van dat onderzoek eind november in The Guardian een artikel schreef onder de kop: 'Van wie is zijn de steden', kreeg ik op social media meer bijval dan ik ooit had gezien.'

Beeld .

6. Fotografie: Thomas Struth, Stellarator Wendelstein

Sassens jeugd in Argentinië had op twee fronten beslissende invloed: De een was de liefde voor kunst, die haar vader haar meegaf. 'Zo'n werk van fotograaf Thomas Struth, Stellarator Wendelstein, daar kan ik gefascineerd door raken. Het lijkt wel of hij een heel verhaal kan trekken uit duizend stukjes metaal, kabels en meer spul.' Ze beschouwt Struth als een van beste fotografen van deze tijd: 'Als hij zijn camera op mensen richt - hij heeft mij en Richard gefotografeerd - gebeurt er iets bijzonders. Hij gaat achter zo'n grote klassieke camera staan met zijn hoofd verstopt onder een dik zwart kleed. Daar staat hij dan wel-eens een half uur. Tot bij de gefotografeerden, zoals Richard en ik, de kracht uit de gezichtspieren wegvloeit. Geen glimlach, maar echte ontspanning. Geweldige foto.'

Haar andere passie is die voor politiek. 'Op mijn twaalfde wilde ik al het huis uit, naar Moskou. Ik wilde daar studeren en mezelf tot communist uitroepen.'

Ze zou tot haar zestiende moeten wachten. In haar eentje stak ze de oceaan over. 'Drieëntwintig dagen op een boot. Ik deed net of ik met een zieke tante was die in haar hut moest blijven, omdat je als minderjarige niet alleen mocht reizen.'

Beeld Thomas Struth / Marian Goodman Gallery

7. Actiegroep: Milieuactivisten die het Amazonegebied met hun leven beschermen

Dead Lead Dead Water is een hoofdstuk in Uitstoting waar Sassen beschrijft hoe het opkopen van grote stukken land lokale boeren in Afrika en Zuid-Amerika verdrijft. Het uitputten en uitnutten van land gaat soms letterlijk met geweld gepaard. 'We praten steeds over klimaatverandering, maar ik noem het bij zijn echte naam: Dead Land.' In het Amazonegebied werden in 2011 Jose Claudio Ribeiro da Silva en zijn vrouw doodgeschoten na jarenlang campagne gevoerd te hebben tegen de houtkap in het tropisch woud.

'Het is zo'n cynisch systeem. Een land als Angola had in de jaren zestig een groeiende welvarende middenklasse. Nu wordt het om zijn mineralen leeggeroofd met steun van een kleine lokale elite. Er komen een paar grote investeerders voorbij, die geld investeren in de hoofdstad Luanda. Maar het is slechts een tijdelijk hoofdkwartier om de grondstoffen weg te halen. Straks blijft er dood land achter en een stad die nauwelijks nog reden van bestaan heeft.'

In Europa, zegt Sassen, wordt heel erg gekeken naar de oorlog in Syrië als de bron van de stroom migranten. 'Ik denk dat het nog maar het begin is. Steeds meer mensen raken hun middelen van bestaan kwijt, hun land is uitgeput of opgekocht. Voor hen is er geen weg terug. Hun thuis is een woestijn, een geprivatiseerde stad, een oorlogszone of een overstroomde vlakte.'

Beeld reuters

8. Actiegroep: Umoja, vrouwenstad in Kenia

Er is ook goed nieuws. Soms vindt een groep zijn eigen nieuwe plaats, zoals in Kenia. Daar stichtten vrouwen die slachtoffer waren van seksueel geweld in 1990 een eigen dorp: Umoja. 'Er wonen alleen vrouwen en kinderen, geweldig', zegt Sassen. Deze matriarchale maatschappij leeft van het verkopen van handgemaakte producten aan toeristen. Reisadvies van Sassen: 'Ga daar heen. Je krijgt geen spijt. Een plek waar je echt, echt welkom bent.'

De grote vraag die constant boven Sassens boek Uitstoting zweeft is: Waar ligt de schuld voor dit sombere scenario? 'Er zijn twee actoren. De eerste is de machtige logica van het kapitalisme. Kapitalisme is van alle tijden, maar het ziet er niet altijd hetzelfde uit. Natuurlijk is er altijd geld geïnvesteerd in onroerend goed en financiële producten, maar de schaal waarop het sinds de crisis van 2008 is toegenomen, de complexiteit en de snelheid waarbij het geld zich verplaatst, is duizelingwekkend.'

Voor de tweede actor kijk ze naar de westerse democratie. 'Afgezien van het feit dat de westerse landen nauwelijks nog instrumenten hebben om op te treden, is er ook geen grote gedachte over wat de staat moet zijn. Kijk naar China. Daar is van alles op aan te merken, maar er is wel een grote focus om het land op te bouwen, bruggen, wegen, steden. Het Westen verliest zich in klein politiek gekissebis. Niemand - bijna niemand - rolt de mouwen eens goed op en zegt: dit is waar de staat vandaag voor staat.'

Beeld HH

CV Saskia Sassen

Saskia Sassen (Den Haag, 1949) is opgegroeid in Argentinië, later in Rome. Studeerde economie en sociologie in Frankrijk. Was een blauwe maandag performance kunstenares in New York, waar ze haar academische carrière begon.

Ze woont in Manhattan, met socioloog Richard Sennett (Chicago, 1943), met wie ze ook een huis in Londen heeft. Ze bekleedt de Robert S. Lynd leerstoel op de sociologische faculteit van Colombia Universiteit in New York.

Ze heeft zich gespecialiseerd in steden, immigratie en wereldeconomie. Ze kreeg in 2013 de Principe de Asturias Prijs van de Spaanse overheid en is lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Haar belangrijkste boeken zijn: The Global City (1991), Territory, Authority, Rights: From Medieval to Global Assemblages (2006) en Expulsions: Brutality and Complexity in the Global Economy (2015).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden