Melkwit misverstand

Honderd jaar geleden stierf Gustav Mahler. Das Lied von der Erde is gebaseerd op klassieke Chinese gedichten. Hoeveel Chinees zat er in zijn teksten?

Van een volk dat in staat is een muur van duizenden kilometers te bouwen, mag je aannemen dat het nog veel meer kan. Maar een heel paviljoen van groen-wit porselein? Zo'n breekbaar ding?


Ja, bij Gustav Mahler(1860-1911) kan dat. Moeiteloos, met een typisch Chinees-pentatonische melodie opgebouwd uit luchtig springende pizzicato-noten staat dat porseleinen paviljoen al ruim een eeuw in Das Lied von der Erde.


Mahler baseerde zich voor zijn symfonische liedcyclus op Die chinesische Flöte, een bloemlezing Chinese poëzie, samengesteld door de Duitse dichter Hans Bethge en bij de verschijning in 1907 een groot succes. De poëtische beelden van maanbeschenen wateroppervlakten, jonge meisjes tussen lotusbloemen en de lentepracht - bezongen in de woorden - sloegen enorm aan.


Net als de liederlijke beschrijvingen van het aards lijden en dronkenschap van met name Li Tai Po (tegenwoordig beter bekend als Li Bai, 701-762).


Zijn dichtregels over natuurpracht en vergankelijkheid ademden de sfeer uit die tegen de achtergrond van verfijnd houtsnij- en lakwerk, glanzende zijde en andere bijzonderheden als typisch Chinees werden bewonderd. Maar hoeveel Chinees zat er nou werkelijk bij?


Gewend als we nu zijn aan zorgvuldig geannoteerde vertalingen met eindeloze reeksen voetnoten, is het haast niet voor te stellen dat een weinig wetenschappelijke bundel vertalingen van Chinese poëzie door een amper 20-jarig meisje het vertrekpunt is geweest van de vroeg 20ste-eeuwse golf van populariteit van oosterse dichtkunst. Het was Judith Gautier, dochter van de symbolistische dichter Théophile Gautier die samen met haar Chinese leraar Ding Dunling de gedichten vertaalde die in 1867 onder de titel Le livre de jade verschenen. Een enorm succes, dat zich letterlijk vertaalde in andere uitgaven, zoals die van Hans Bethge uit 1907.


Maar veel Chinees kwam er feitelijk niet aan te pas. Het is vreemd te bedenken dat zelfs Mahler als klankdichter de teksten van Das Lied von der Erde waarschijnlijk nooit in het oorspronkelijke Chinees heeft gehoord. Ook om het instrumentarium dat in Li Bais gedichten wordt aangedragen, heeft Mahler zich weinig bekommerd.


Wat Bethge vertaalde als 'een lange luit', werd bij Mahler kortweg 'luit'. Maar Li Bai had het over de qin, een zevensnarige citer, het meest aristocratische instrument van de traditionele Chinese muziek.


Maakt dat veel uit? Das Lied von der Erde is er geen sikkepit minder Das Lied von der Erde om. Zelfs als Mahler het Chinees machtig was geweest, had hij het vast niet nagelaten de gedichten naar zijn eigen muzikale idioom te zetten - zoals hij ook met de teksten van Bethge heeft gedaan. En al had hij geweten dat dat melkwitte porseleinen paviljoen helemaal niet van porselein was, dan is het nog de vraag of hij er een noot anders door had gecomponeerd.


Het is een van de grappigste misverstanden in het vertaalwerk van Gautier: het woord 'tao' betekent weliswaar óók porselein, maar veel aannemelijker is het dat Li Bai er de familie Tao mee bedoelde. Zijn gedicht Yan Tao jia tingzi (Het banket in het paviljoen van de familie Tao) beschrijft de serene stilte rond het huis van een grote geleerde. Het kwam de westerse literatuurwereld binnen als Der Pavillon aus Porzellan, waar fraai geklede vrienden vrolijk drinken, schrijven en praten.


Maar het heeft wereldfaam gekregen als het lied Von der Jugend, een burlesk intermezzo in een van de monumentale vokaal-symfonische werken uit de 20ste eeuw. En dat allemaal gebaseerd op een misverstand.


Uitvoeringen van Das Lied von der Erde

Nieuwe vertaling


Het Residentie Orkest en andere Haagse instellingen herdenken Mahlers sterfdag met het festival 'Mahler in Den Haag' (18-22 mei). Met daarin Das Lied von der Erde in een nieuwe Nederlandse vertaling van Jan Rot door een ensemble uit het Residentie Orkest o.l.v. Jurjen Hempel.


wo 18 mei, 20.15 uur


Nieuwe Kerk, Den Haag.


residentieorkest.nl


Semi-geënsceneerd


Tijdens de Rotterdamse Operadagen wordt Das Lied von der Erde in semi-scenische vorm uitgevoerd door Asko/Schönberg met Birgit Remmert (mezzosopraan) en Yves Saelens (tenor) o.l.v. Reinbert de Leeuw, die ook de kamermuzikale bewerking heeft gemaakt.


za 21 mei, 20.30 uur (uitverkocht) en zo 22 mei, 20.30 uur Schiecentrale, Lloydstraat 5, Rotterdam. operadagenrotterdam.nl


Multimediaal


In juni geeft het Rotterdam Ensemble met Carina Vinke (alt) en Jan-Willem Schaafsma (tenor) o.l.v. Roberto Beltrán-Zavala een aantal uitvoeringen van Das Lied von der Erde in de bewerking van Arnold Schönberg.


za 4 juni Zeeuwse Concertzaal, Middelburg; zo 5 juni De Doelen, Rotterdam; do 9 juni Stadsgehoorzaal, Leiden. rotterdamensemble.com


Gustav Mahlers aardse lied

Mahler componeerde Das Lied von der Erde voor orkest, alt (of bariton) en tenor in 1907-1908 op zes klassieke Chinese gedichten uit de Tang-periode (8ste eeuw). De symfonische liedcyclus is een van Mahlers laatste werken en wordt doorgaans direct met de dood in verband gebracht. Niet alleen componeerde Mahler het vlak na het overlijden van zijn dochtertje, ook was bij hem net een ernstige hartkwaal vastgesteld. Hij zou de eerste uitvoering van het werk niet meer meemaken. Het ging na zijn dood in 1911 in première, uitgevoerd onder leiding van zijn vriend Bruno Walter.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden