Column

Meindert Fennema: 'Er moeten weer helden gemaakt worden - en schurken'

Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) ontwikkelt zich steeds meer tot het Nederlands Instituut voor Goed en Fout, schrijft Meindert Fennema. 'Er lijkt hier sprake van een afrekening door het naoorlogs verzet dat de geschiedschrijving ziet als de voortzetting van de oorlog met andere middelen.'

Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in Amsterdam. Beeld ANP

In de Volkskrant van 29 september pleit Jolande Withuis van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) voor eerherstel van de termen van goed en fout in de herdenking van de Tweede Wereldoorlog. Prachtig geschreven en helemaal mee eens. Vier mei dient in het teken te staan van de Nederlandse slachtoffers van het nazisme en - zou ik daar aan willen toevoegen -ook die van de Japanse bezetting van Nederlands-Indië. Punt.

Maar zij pleit in één moeite door ook voor eerherstel van het goed en fout denken in de geschiedschrijving van de Tweede Wereldoorlog. Daarmee neemt zij afstand van Hans Blom, die in 1983 een lans brak voor een minder moralistische geschiedschrijving. Toch schrijft zij over Hans Blom geen kwaad woord.

Zij heeft lof voor de 'zakelijke benadering' van Blom. Er schuilt echter een ratelslang onder het gras. Withuis schrijft: 'Bloms positiebepaling riep ook verwarring op, sterker nog: zijn relativering van goed en fout werd vanaf het moment dat hij zijn oratie uitspraak, misbruikt.' Een onverwacht lelijke zin, die zo uit de kolommen van het Volksdagblad De Waarheid weggelopen is.

Beschuldigingen
Want wie zijn dan degenen die misbruik maakten van Bloms positiebepaling? Volgens Withuis bewegen die zich 'in kringen van kinderen van NSB'ers en SS'ers'. Zij worden niet bij name genoemd.
Wel valt zij onmiddellijk na deze passage de historicus Chris van der Heijden aan, die in zijn boek Grijs verleden (2001) Bloms begrip accommodatie (dat overigens van Kossmann afkomstig was) zou hebben 'opgerekt tot een misantroop doormodderen'.

Dan volgen een aantal beschuldigingen aan zijn adres die opnieuw aan De Waarheid doen denken, omdat ze met geen enkel citaat worden gestaafd. Withuis concludeert: 'Ik zie het werk van Van der Heijden niet als een toepassing, maar als een pervertering van de theses van Blom. Waar Blom ambieerde het vak te zuiveren van moralisme, is Van der Heijdens werk juist doordrenkt van een miezerige moraal. Waar Blom transparant is, is Van der Heijden suggestief.'

Dat mag Withuis vinden, zeker in het katern 'Vonk' ( de naam van het blad dat Lenin in 1903 in Zwitserland liet drukken), maar het had haar gesierd te vermelden dat de schrijver met die miezerige moraal vorig jaar bij die transparante Hans Blom gepromoveerd is. Het proefschrift, 'Dat nooit meer. De nasleep van de Tweede Wereldoorlog in Nederland.' werd meteen neergesabeld en wel door andere medewerkers van het NIOD, waar Blom inmiddels vertrokken was.

Afrekening
Dienke Hondius (NIOD) schreef over de dissertatie van Van der Heijden een misprijzende bespreking in De Groene Amsterdammer die vol stond met halfgeciteerde zinnen. Evelien Gans (NIOD) beschuldigde Van der Heijden ook in de Groene Amsterdammer van 'secundair antisemitisme'.

Men zou bijna gaan geloven dat we hier te maken hebben met een als historicus vermomde oud-SS'er. Het is bekend - maar wordt door Withuis niet benoemd - dat Van der Heijden zelf geen oud-SS'er is, maar de zoon van een oud-SS'er. Er lijkt hier sprake van een afrekening door het naoorlogs verzet, dat de geschiedschrijving ziet als de voortzetting van de oorlog met andere middelen.

De familiale achtergrond van Van der Heijden is echter maar een deel van het verhaal. Zijn boeken zijn geschreven op een toon die de één insinuerend en suggestief zal vinden en de ander op een aangename wijze debunking. Van der Heijden gelooft niet in helden en dat is nu juist waar Withuis zo graag wél in wil geloven. Haar biografie van de verzetsheld Pim Boellaard, die doet denken aan de historische roman van Theun de Vries, Het meisje met het rode haar, getuigt daarvan.

Martin Sommer schreef in dezelfde Vonk een groot stuk met als titel 'De Held moet weer terug'. Dat was het eerste hoofdstuk van zijn essay 'Wat een held! Tien vaderlanders op een voetstuk.' Maar geen helden zonder schurken en daarom moet het goed en fout perspectief weer in ere hersteld worden. Van der Heijden is daarvoor een sta-in-de-weg.

Held
De tournure van het NIOD in de richting van een Nederlands Instituut voor Goed en Fout begon in 2007 onder Bloms opvolgster Marjan Schwegman. Madelon de Keizer (NIOD) vroeg zich bij het verschijnen van mijn Hirschfeld-biografie (2007) openlijk af of ik wel aan de goede kant stond. 'Aan welke kant staat Fennema nu?' zei De Keizer tijdens de presentatie van mijn Hirschfeld-biografie. Zij beschouwde mij als een leerling van Hans Blom, en dat was beslist geen aanbeveling. In een uitvoerige recensie van mijn boek schreef zij: 'Blom meende echter de interpretatie [van de Tweede Wereldoorlog, MF] te dienen door de ethiek uit te schakelen. Dat is niet alleen onmogelijk, maar ook onwenselijk.' Dat noch Blom noch ik de ethiek uit willen schakelen deed niet ter zake, wij waren te genuanceerd. Ik beschouwde Hirschfeld niet als een held maar ook niet als een schurk.

De Keizer was zo eerlijk om Blom direct aan te vallen, al lanceerde ze die aanval pas toen hij met pensioen was. Zij had vanaf 1982 onder Blom gewerkt zonder een woord van kritiek op haar baas, maar zij had zich - om in haar eigen metafoor van goed en fout te blijven - in mei 1945 bij het verzet aangesloten. Withuis verbergt haar aanval op Blom in een aanval op zijn promovendus Chris van der Heijden. Deze heeft op 2 oktober 2012 in Opinie en Debat ruim gelegenheid gekregen een weerwoord te schrijven. Maar ik vrees dat het weinig zal helpen. Van der Heijden is een zzp'er. Het NIOD beschikt over veel miljoenen aan onderzoeksgelden. Iedereen die daar ooit gebruik van wil maken weet wat haar te doen staat. Er moeten weer helden gemaakt worden - en schurken.

Meindert Fennema is emeritus hoogleraar politieke theorie. Hij schrijft iedere vrijdag een column voor Volkskrant.nl.

 
Men zou bijna gaan geloven dat we hier te maken hebben met een als historicus vermomde oud SS'er
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.