Meeturen met de doordringende blik van Röntgen

STRALING IS OVERAL en röntgenstraling is maar een van de vele vormen van straling, is de boodschap van de tentoonstelling Röntgen - 100 jaar straling doorgelicht die maandag in het Museon in Den Haag wordt geopend en vanaf dinsdag voor het publiek toegankelijk is....

GERBRAND FEENSTRA

Een deel van de expositie, waaronder een reconstructie van het laboratorium aan de universiteit van Würzburg waar Röntgen in 1895 zijn ontdekking deed, is afkomstig van de rondreizende tentoonstelling die het Röntgenmuseum in Remscheid-Lennep (Röntgens geboorteplaats) voor het eeuwfeest heeft samengesteld. De rest heeft het Museon in een voorbereidingstijd van twee jaar zelf bijeengebracht.

'Dat was bepaald geen eenvoudige opgave', zegt G. van der Loo, hoofd van de afdeling Natuurkunde en Techniek van het Haagse museum. 'Want röntgenstraling en alles wat ermee samenhangt is een zo basaal natuurkundig onderwerp, dat het moeilijk is om het op een voor het algemene publiek begrijpelijke wijze te presenteren. En we wilden het ook weer niet al te kinderlijk maken, want de tentoonstelling moest ook bekeken kunnen worden door de deelnemers aan het nationale en het internationale congres over honderd jaar röntgenstraling, die komende week in het Nederlands Congresgebouw worden gehouden.'

Nog een probleem bij het samenstellen van de tentoonstelling was dat het object waar het om draait, de röntgenstraling, niet daadwerkelijk getoond kan worden. 'De Kernenergiewet verbiedt dat eenvoudig', zegt Van der Loo, 'dit in tegenstelling tot in Röntgens tijd zelf, toen overal live demonstraties van het nieuwe fenomeen werden gegeven.'

Röntgens nagebouwde laboratorium geeft de bezoeker een uitleg over hoe röntgenstraling wordt opgewekt. Loodaccu's, een Ruhmkorff-klos - een voorloper van de transformator -, een vacuümpomp en een glazen buis met daarin twee elektroden (kathode en anode) waren de belangrijkste ingrediënten waarmee de Duitse fysicus zijn X-stralen creëerde.

De accu's zorgen voor stroom, de transformator zet een zeer hoge spanning tussen kathode en anode in de glazen buis, die met de vacuümpomp luchtledig is gemaakt, zodat aan de kathode ontsnappende elektronen niet meer geremd worden door botsingen met luchtmoleculen. De hoge snelheid waarmee de elektronen op de anode botsen, leidt tot het vrijkomen van röntgenstraling uit de anode.

Alvorens in Röntgens lab aan te komen, heeft de bezoeker al een indruk gekregen van het hele spectrum van elektromagnetische straling. Van de laagfrequente golven waarmee telefoon en radio werken via de magnetron, het zichtbare licht en de aan röntgenstraling verwante gamma-straling tot aan de zeer hoogfrequente kosmische straling.

DIE ALOM aanwezige vorm van straling wordt verderop in de expositie zichtbaar gemaakt in een nevelkamer (of Wilson-vat), die het Museon van het een aantal jaren geleden opgeheven Evoluon in Eindhoven heeft overgenomen en gerestaureerd. De kamer is groot genoeg om de kosmische straling met een zekere regelmaat zichtbare sporen door de nevel te laten trekken.

De expositie in het Museon geeft een beeld van de medische en niet-medische toepassingen van röntgenstraling, waarbij door simulaties met onder meer laserlicht de werkelijkheid zoveel mogelijk is benaderd. Verder zijn er ondermeer röntgenfoto's van voorwerpen uit het Museon, die te zamen met die voorwerpen zelf zijn tentoongesteld.

Een teleurstelling daarbij was, zegt Van der Loo, dat de röntgendoorlichting van het hermetisch gesloten 'aardstralenkastje' waar het museum over beschikt, mislukte; het kastje bleek van binnen met lood bekleed te zijn. Een oude passerdoos daarentegen, die niet meer open kon zonder hem te beschadigen, verraadde onder de doordringende blik van Röntgens vinding wel zijn inhoud.

Gerbrand Feenstra

Röntgen - 100 jaar straling doorgelicht.

Museon, Den Haag, van 17 oktober tot 17 maart 1996.

Dinsdag tot vrijdag 10-17 uur, zaterdag en zondag 12-17 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden