Meestergen achter borstkanker geeft geheimen prijs

Een nieuw gevonden gen blijkt de groei van borsttumoren aan te sturen. De patiënt heeft er nog weinig aan.Door Ben van Raaij..

Onderzoekers vinden bijna wekelijks nieuwe genen die bij belangrijke ziektes een rol spelen. Af en toe vinden ze ook nieuwe genen die bij belangrijke ziektes een belangrijke rol spelen.

Zo schrijven Amerikaanse onderzoekers van het Lawrence Berkeley National Laboratory van de universiteit van Californië deze week in Nature (13 maart) over een gen dat ze hebben gevonden dat een sleutelfunctie vervult bij de ontwikkeling van borsttumoren. Met name in de uitzaaiingsfase, als borstkanker het moeilijkst behandelbaar en dus het gevaarlijkst is.

Het gen, SATB1 geheten, is een soort moleculaire hoofdschakelaar. Dit ‘meestergen’ maakt eiwitten aan die de chromosoomvorming bij de celdeling organiseren, waardoor meer dan duizend andere genen kunnen worden aangezet. Vooral genen die te maken hebben met celgroei en -deling.

SATB1 blijkt erg actief in agressieve borstkankercellen, ontdekten de Amerikanen onder leiding van het onderzoekersechtpaar Yoshinori en Terumi Kohwi-Shigematsu. Als je het gen bij muizen in weinig agressieve borstkankercellen activeert, beginnen zich tumoren te vormen en uit te zaaien. Als je het gen in agressieve borstkankercellen uitzet, komen tumorgroei en uitzaaiing juist tot stilstand. De auteurs concluderen dat ze een nieuw genetisch mechanisme bij borstkanker hebben gevonden.

Mutatie

Mutatie
Dit soort genetisch onderzoek naar kanker is cruciaal omdat kanker altijd begint in de genen. Elke tumor ontstaat uit een foutje in een gen. Bij borsttumoren kan dat een erfelijk overgedragen mutatie zijn, zoals bij de ‘borstkankergenen’ BRCA1 en BRCA2, waarbij het defect van de ouders wordt geërfd en deze normaal tumor onderdrukkende genen juist de groei van borsttumoren bevorderen.

Mutatie
Veel vaker echter begint kanker in een cel met een spontane mutatie, die deze cel een groeivoordeel geeft waardoor hij zich sneller deelt dan normale cellen. Er komt een soort Darwiniaanse selectie op gang waarbij de cellen met het foute gen steeds meer mutaties krijgen, zich steeds sneller gaan delen en gezonde cellen beginnen te verdringen. Resulterend in een tumor, een genetisch Fremdkörper in het omringende weefsel.

Mutatie
Is de Nature-studie nu een doorbraak in het borstkankeronderzoek? Het is in elk geval belangrijk onderzoek dat een nieuw stukje toevoegt aan de genetische puzzel, zegt René Bernards, moleculair geneticus bij het Nederlands Kanker Instituut (NKI). ‘Ze hebben een mechanisme gevonden dat oorzakelijk bijdraagt aan de processen van tumorgroei en uitzaaiing.’

Mutatie
Klinisch relevant wil Bernards de studie niet meteen noemen. Het nieuwe gen SATB1 codeert voor een complex eiwit waarmee je niet zomaar een borstkankermedicijn kunt ontwikkelen. En hoewel de onderzoekers het zelf anders zien, lijkt de diagnostische waarde van het gen bij de behandeling van borstkanker vooralsnog beperkt.

Mutatie
Bernards: ‘Afgaande op hun eigen meetresultaten kun je op basis van de activiteit van dit gen niet goed voorspellen hoe agressief de tumor van een patiënt is, hoe groot het risico van uitzaaiingen is, en dus ook niet of na de verwijdering van de tumor nog aanvullende chemotherapie nodig is.’

Mutatie
Niet vreemd overigens dat dit niet lukt met één gen, zegt Bernards. Het testen van een enkel gen is bij borstkanker niet genoeg, zelfs niet als het een meestergen is. ‘Er is ook niet één universele masterswitch. Afgelopen jaar zijn er alleen al in Nature vier of vijf geïdentificeerd. Je moet dus naar veel meer genen kijken om tumorgroei goed te kunnen voorspellen.’

Mutatie
Bernards kan het weten. Samen met twee NKI-collega’s publiceerde hij in 2002 een studie, ook in Nature, over een groep van zeventig genen die bij elkaar wél met grote zekerheid voorspellen of een borstkankerpatiënt een hoog (45 procent overleving na tien jaar) of laag risico (96 procent overleving) van uitzaaiingen heeft. Bernards: ‘Dat is dus klinisch wel relevant.’

Dna-test

Dna-test
Het heeft geleid tot een diagnostische dna-test voor borstkanker, een micro-array waarmee artsen op basis van de activiteit van die zeventig genen kunnen bepalen of een patiënt na verwijdering van de borsttumor nog chemotherapie moet ondergaan. De MammaPrint is door Bernards’ eigen bedrijf Agendia op de markt gebracht.

Dna-test
‘Die zeventig genen van ons komen trouwens ook voor in de lijst van duizend van de Amerikanen’, zegt Bernards. ‘Zonder dat we dat toen wisten, hebben we dus genen gevonden die onder controle van het gen SATB1 blijken te staan.’

Dna-test
Kankeronderzoekers willen met hun jacht op genen echter meer dan diagnostiek. Ze willen betere behandelingen. Bernards: ‘Gemiddeld reageert slechts 30 procent van de borstkankerpatiëntes op chemotherapie. Dat komt doordat elke tumor uniek is. Er kunnen tal van mutaties en dus genencombinaties in het spel zijn.’ Die bepalen ook welke therapie het geschiktst is. ‘Een one size fits all behandeling is minder effectief. We moeten naar personalized medicine toe, waarbij de therapie is toegesneden op de specifieke eigenschappen van de tumor van de patiënt.’

Dna-test
Daarom werkt Bernards aan dna-tests die voorspellen hoe patiënten op medicijnen reageren. Eén test betreft herceptine, een monoklonaal antilichaam. Dat werkt bij een kwart van de borstkankerpatiënten, maar vaak ontstaat op den duur resistentie tegen het middel. De test geeft aan welke patiënten het meest baat hebben bij herceptine. De andere patiënten kan zo een minder effectieve behandeling met alle bijwerkingen bespaard blijven. Zij kunnen op een geschikter middel overstappen.

Dna-test
Uiteindelijk, zegt Bernards, kunnen genen niet alleen duidelijk maken wie een bepaalde therapie nodig heeft, maar ook welke therapie dat is. ‘We begrijpen steeds beter hoe een kankercel werkt. Dat heeft de sterfte aan kanker nog niet sterk verlaagd. Maar ik zie wel enige reden tot optimisme.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden