Meester van de leegte

Typograaf Gerrit Noordzij heeft de de Laurens Janszoon Costerprijs gewonnen.

Gerrit Noordzij (1931) is een klassiek typograaf. De man die gisteren de Laurens Janszoon Costerprijs kreeg, is de boekverzorger van klassieke literatuur (Willem Frederik Hermans, de broers Van het Reve, Russische bibliotheek), bij een klassieke uitgeverij (Van Oorschot) en hij gebruikt graag klassieke schreefletters (Bembo, Garamond of zijn eigen Ruse). Zijn letterontwerp ademt een grote harmoniteit en respect voor traditie.


De Costerprijs, genoemd naar de Nederlandse 'uitvinder' van de boekdrukkunst, gaat tweejaarlijks naar iemand met een grote verdienste voor het boekenvak. Geert van Oorschot, de uitgever, was in 1977 de eerste winnaar van de prijs. Nu heeft Van Oorschots belangrijkste vormgever de prijs toegekend gekregen.


Noordzij maakte tientallen omslagen voor Van Oorschot. Voor de Russische Bibliotheek - een megaproject van de Amsterdamse uitgeverij - ontwierp hij een speciaal lettertype: de Ruse. Die prachtige in linnen gebonden verzamelde Tjechovs, Tolstojs en Dostojevski's hadden nooit afbeeldingen op de covers. Alleen letters. Een subtiel filetje - dwarslijntje - was de maximale frivoliteit die de ontwerper zich veroorloofde.


Noordzijs covers zijn van een bedrieglijke simpelheid. Als je de verzamelde gedichten van D. Hillenius, Chr. van Geel en Adriaan Morriën naast elkaar legt, zou een leek denken dat de ontwerper copy-paste heeft gedaan. Kale letters, gecentreerd op een effen ondergrond, dat is het.


Maar wie er oog voor heeft, ziet de subtiele verschillen in lettertype. Ziet dat de binnenruimte van de ene a anders is dan van de andere a. En ziet de variatie in witmarges, het wit tussen de letters en de woorden die voor Noordzij de essentie zijn van typografie. Het vak grafisch ontwerper is volgens Noordzij pas begonnen na de uitvinding van de spatie.


De kwaliteit van Noordzij is de vanzelfsprekendheid en zorgvuldige dosering in zijn werk. Zijn letters doen wat ze moeten doen. Boeken als De donkere kamer van Damokles van Hermans in de jarenzeventigeditie, de krullende H op Jan Hanlo's verzamelde gedichten: het straalt in alles uit: dit is literatuur. Je weet dat je een serieus stukje tekst te lezen krijgt.


Noordzij is een autodidact, die via een baantje bij een drukkerij zichzelf het vak van typograaf leerde. Hij ontwerpt naast letters munten, affiches, postzegels en kan fameus kalligraferen. Zo schreef hij in 1980 de akte voor de troonafstand van Juliana met vaste hand.


Het handschrift is voor Noordzij cruciaal. In de ontwerpopvatting van Noordzij komt typografie voort uit het geschreven woord. Hij onderzocht een 15de-eeuws kloosterhandschrift uit Gouda en ontdekte dat er niet één, maar zeven zusters aan het manuscript hadden geschreven. Iets dat wetenschappers was ontgaan. Hij zag dat de ronde a de a was van zuster Aef en de ruitvormige a de a van de zuster Jakoba. Zijn onderzoek resulteerde in 2001 in een mooi vormgegeven boekje, getiteld De handen van de Zeven Zusters.


Noordzij geniet niet een grote bekendheid in Nederland, maar hij is een van de belangrijkste typografen van zijn generatie. Hij gaf jarenlang les op de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunst in Den Haag. Lesgeven vindt hij prachtig, omzet en roem deert hem minder: 'Alles dat belangrijk is', zei hij ooit, 'heeft een kleine oplage.'


Willem Jan Otten; De letterpiloot; 1994


M. Vasalis; Verzamelde gedichten; 2006


J.J. Voskuil; Het Bureau 1; 1996


Karel van het Reve; Verzameld werk 7; 2011


De boekverzorger van klassieke literatuur wordt beschouwd als een van de belangrijkste typografen van zijn generatie.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden