'Meestal zijn er drugs in het spel' Pubers plegen kwart van alle moorden in Brazilië

De ene dader was zestien; de ander achttien. Ze hadden een geweer met afgezaagde loop bij zich. Daarmee executeerden ze Beatriz Junqueira, een jonge vrouw en adjunct-hoofd van een basisschool in een Braziliaanse provinciestad....

Van onze correspondente

Ineke Holtwijk

RIO DE JANEIRO

Ze hadden haar opgewacht bij school, vervolgens in haar auto een uur rondgereden en de onderwijzeres toen op een afgelegen veldje een nekschot gegeven. Waarom?

'Verklikkers moeten sterven', zei de zestienjarige tegen de politie. Zijn metgezel, die de trekker had overgehaald, gaf meer details. 'Zij heeft me van school getrapt en me verraden.'

Politiecommissaris Roberto Monteiro van Jacarei, de stad in de regio Sao Paulo waar de onderwijzeres woonde, heeft zijn twijfels bij het verhaal van de jongens. Hij houdt het op een ordinaire roofmoord. 'Ze hadden een auto nodig voor andere overvallen. Als je wraak wilt, blijf je niet twee dagen in de auto van het slachtoffer rondrijden.'

De twee daders waren al eerder aangehouden wegens een gewapende beroving en hadden de zaktelefoon, geld en cheques van de onderwijzeres meegenomen.

Net als in de Verenigde Staten, waar de afgelopen weken twee keer rancuneuze, schietgrage pubers het nieuws haalden, neemt ook in Brazilië de jeugdcriminaliteit sterk toe. In de Verenigde Staten voorziet men dat in de nabije toekomst een kwart van de moorden begaan wordt door pubers. In Brazilië is het in sommige regio's vermoedelijk al zover, zeggen deskundigen. Vermoedelijk, omdat de geweldstatistieken in het reusachtige land onbetrouwbaar zijn. En daders vaker niet dan wel worden gevonden.

Politiecommissaris Monteiro schat dat in Jacarei 30 procent van de moorden worden gepleegd door minderjarigen. 'Meestal zijn er drugs in het spel', zegt hij. Het zijn ruzies over de prijs van de drugs, gewapende berovingen die slecht aflopen of afrekeningen.

In de hoofdstad Brasilia, waar wel exacte cijfers voorhanden zijn, namen pubers een op de vier (1996) of een op de vijf (1997) moorden voor hun rekening. Het wapenbezit geeft ook te denken: afgelopen jaar kreeg de kinderpolitie in Brasilia een à twee keer per dag te maken met een jeugdige overvaller met vuurwapen op zak.

Afgelopen februari was daar een dertienjarige bij. Hij had samen met twee maten van respectievelijk vijftien en zestien jaar twee studenten gemarteld, gedood en daarna de lijken verbrand. Het was een opdracht geweest, zeiden de drie. Ze zouden ieder 40 real (ongeveer 75 gulden) krijgen voor hun 'werk'. 'Het joch van dertien wist details van moderne wapens die wij alleen uit televisieseries kennen', herinnert politiechef Andre Victor do Espirito Santo zich.

De achtergrond van de dertienjarige moordenaar was zoals die van bijna alle jeugdige criminelen, zegt de politiechef. Arm milieu, vader onbekend, moeder nooit thuis, veel op straat rondgehangen en jong zijn eigen problemen moeten oplossen. Dat betekent jezelf redden als je honger of kiespijn hebt of ruzie op school. En aan geld zien te komen om je moeder te helpen. 'Dan maak je makkelijk de foute vrienden', zegt de politieman. Voor sommige verwaarloosde kinderen is de drugsdealer of de ervaren overvaller een vaderfiguur. Zij krijgen aandacht en bescherming die ze nooit eerder hadden.

De bende is als een familie waarin je elkaar nooit afvalt, zoals regisseur Hector Babenco begin jaren tachtig schetste in zijn speelfilm Pixote.

Ook in rijkere milieu's komt jeugdcriminaliteit voor. De super bewaakte compounds in Rio en Sao Paulo waar de midden- en betere klasse wonen, worden geteisterd door inbraken. Regelmatig blijkt de zoon van de buren de dader. Zelden komt het tot een rechtszaak, omdat de ouders de aanklacht meestal 'afkopen' op het politiebureau, zeggen ingewijden. Drugs en emotionele verwaarlozing spelen ook in betere milieu's de hoofdrol. En verveling.

De vijftienjarige Simone (niet haar echte naam) uit Brasilia kreeg een maand strafinrichting na een mislukte overval op een taxichauffeur. Een vriendin had haar op een middag gebeld. Deze was 'behoorlijk speedy' en had voorgesteld 'eens lekker de beest uit te hangen'. Samen waren ze met het (ongeladen) wapen van de vader van de vriendin op pad gegaan. Ze zouden een taxichauffeur beroven. Maar omdat hun eerste slachtoffer in plaats van zijn geld af te geven het gaspedaal indrukte, kregen ze het benauwd en zagen ze van het avontuur af.

Verveling was ook de reden voor vijf jongens uit Brasilia om een indiaan in brand te steken die lag te slapen bij een bushalte. Het sadisme van de jongens, die overigens niet wegens moord maar voor doodslag zullen worden vervolgd, schokte de natie. Jeugdige moordenaars zijn vaak gevoelloos en wreed. Over de oorzaak zijn alle deskundigen opvallend eenstemmig. Opnieuw het gebrek aan liefde en aandacht thuis. 'Hun eigen leven is in hun ogen niets waard; dus het jouwe al helemaal niet', zegt kinderrechter Siro Darlan uit Rio de Janeiro.

Ook de banalisering van het geweld speelt een rol. Psychologe Nancy Cartier deed onlangs een onderzoek op scholen in Rio de Janeiro. Daaruit bleek dat leerlingen, ongeacht hun afkomst, knokpartijen of mishandeling niet als geweld beschouwen.

Geweld is in het dagelijks leven in Brazilië gewoon geworden en het heeft geleid tot een gevaarlijke normverschuiving en gevoelloosheid. Een politieauto met stenguns uit de ramen die op een boef jaagt is dagelijkse kost; een tiener met een revolver achter de broekband in de sloppen ook; en niemand kijkt op als een lijk in de sloppenwijk blijft liggen.

Een priester in een arme wijk in Rio vertelde dat kinderen hem berichtten over een lijk op straat. 'Hij heeft zijn schoenen nog aan.' Het feit dat de schoenen nog niet waren ingepikt, hield hen bezig.

In Brazilië voeden berichten als die van de executie van de onderwijzeres uit Jacarei de collectieve angst. Er gaan steeds meer stemmen op om de strafbare leeftijd te verlagen van achttien naar zestien en mogelijk naar veertien. Psychologe Nancy Cartier waarschuwt. 'We moeten niet de foute conclusies trekken. Pubers zijn nog steeds vaker slachtoffer van geweld dan veroorzakers.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden