Meer vrijheid voor het onderwijs!

Het onderwijs is niet vrij genoeg

Ferry Haan

Geef het onderwijs vrijheid terug
Deze week is iedereen weer paraat op mijn school. De leerlingen hebben hun roosters en boeken. Ook mijn lessen zijn weer begonnen. Leuk om leerlingen een maatje groter terug te krijgen na de vakantie. Wat groeien ze hard.

De docent moet na zeven weken lethargie ineens schakelen naar de hoogste versnelling. Ik blijf het wonderlijk vinden hoe het onderwijs zichzelf heeft georganiseerd. De werklast is verdeeld over veel te weinig weken. De vrije tijd is juist gespreid over een te lange periode.

Ook in het groot is de organisatie in het onderwijs raar. De controle van het ministerie van Onderwijs over de schoolmanagers is enorm. De controle van de managers over de docenten is groot. Om het circus te voltooien hebben politici natuurlijk weer hun greep op de ambtenaren van het ministerie van Onderwijs. Het gevolg van deze controle is dat iedereen elkaar haat.

Hoon
Een oproep vorige week om het ‘Onderwijs terug te geven aan de managers’, kreeg de voorspelbare hoon over zich heen van docenten. Het artikel zette zich natuurlijk af tegen ambtenaren en politici met hun willekeurige wensenlijstjes. Docenten haten managers. Managers haten ambtenaren en ambtenaren haten politici, is het beeld dat uit het onderwijs opstijgt.

Het kan anders.
Het boek ‘Freedom Inc.’, van Brian Carey, journalist van de Wall Street Journal en Isaac Getz, hoogleraar Psychologie en Management, heeft lessen in zich voor het onderwijs. De auteurs constateren dat in het bedrijfsleven managers veel te veel controle willen hebben over hun werknemers. Tegelijkertijd willen de aandeelhouders weer controle hebben over de managers. Hierdoor voelt iedereen zich de gevangene van iemand anders en heeft iedereen er de pest in.

Dit is schadelijk.

Vrije hand
Het kapitalisme was ooit gestoeld op ‘laissez faire’. Laat iedereen de vrije hand en als door een wonder is de maatschappelijke uitkomst ook nog eens (meestal) goed. Van deze vrijheid is in het bedrijfsleven niets meer over. Het beeld van een werknemer die eerst een half kantoor door moet om een bonnetje te halen, waarmee hij een paar werkhandschoenen mag afhalen, is schrijnend. De handschoenen moeten ruim beschikbaar zijn voor de werknemer die vertrouwd wordt door zijn baas.

Getz en Carey hebben dertig langdurig goed presterende bedrijven gevonden waar de werknemers vrij worden gelaten door hun baas. Gore, de producent van Goretex, is er één van. Het is geen wonder dat de werkvreugde en de productie in deze bedrijven veel hoger ligt dan in bedrijven waar alles gecontroleerd wordt.

Over het onderwijs schrijven beiden auteurs niets, maar ik vermoed dat de mechanismen die Getz en Carey vinden meteen toepasbaar zijn op de organisatie in het Nederlandse onderwijs.

Principes

De vrije manager houdt zich volgens Getz en Carey aan vier principes. Één: de manager stopt met vertellen aan de werknemers hoe ze hun werk moeten doen en hij luistert naar hun oplossingen. Twee: hij begon met het open en eerlijk delen van zijn visie op het bedrijf zodat de werknemers er ook ‘eigenaar’ van worden. Drie: hij stopt met het motiveren van mensen. Vier: de vrije manager blijft alert en bewaakt de cultuur van het bedrijf.

Het contrast met het onderwijs kan moeilijk groter. Hier vertelt elke laag elkaar voortdurend hoe het werk moet gebeuren. De visie op het onderwijs wordt niet gedeeld en al helemaal niet ondersteund. Anders waren de meeste onderwijsvernieuwingen er niet gekomen. Onderwijsmanagers doen vanzelfsprekend alle moeite het personeel te motiveren. Wie kan het ze kwalijk nemen. Het bewaken van een vrije cultuur is al helemaal niet aan de orde.

Kanttekeningen
Er zijn natuurlijk allerlei kanttekeningen te maken bij hoeveel vrijheid iemand aan kan, maar de stelling dat het onderwijs niet vrij genoeg is, durf ik wel aan. Het onderwijs moet af van de ‘wortel en stokbenadering’ waarmee bijvoorbeeld het hoger onderwijs wordt gefinancierd. Natuurlijk gaan hbo-managers manipuleren wanneer ze pas geld krijgen bij een diploma.

Alles draait om vertrouwen. Het onderwijs is nu georganiseerd wantrouwen. Wantrouwen tussen docent en manager. Wantrouwen tussen manager en ambtenaar. Wantrouwen tussen politicus en ambtenaar. Dat is nergens voor nodig.

Wanneer extern toetsen weer overal wordt geïntroduceerd. Dus niet alleen op de middelbare school, maar ook het centraal examen terug in het mbo en het hbo, dan moet elke opleiding zelf uitzoeken hoe ze hun studenten opleiden voor dit examen. De financiering kan veel simpeler, wanneer partijen vertrouwen krijgen.

Wanneer het vertrouwen beschaamd wordt, dan komt het principe dat de vrijheidscultuur bewaakt moet worden, om de hoek kijken. Wanneer een vrij gelaten school of een docent er een potje van maken, dan mag hard worden ingegrepen.

Ik denk dat het onderwijs meer ‘laissez faire’ kan gebruiken. Geef het onderwijs in het groot terug aan de manager. Dan moet de manager op zijn beurt in de school het onderwijs in het klein teruggeven aan de docent.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden