Meer sfeer dan plot

Het gat in de ozonlaag of de multiculturele samenleving? Ze zijn ver weg in de eindexamenfilms van Lichting 2008 van de Nederlandse Film en Televisie Academie....

‘Ik wilde een pure documentaire maken. Een echte, zonder gecaste personages en uitgeschreven scènes. Een documentaire zoals ik vroeger dacht dat alle documentaires gemaakt werden. Voordat ik op de Filmacademie zat.’

Josefien Hendriks, studente documentaireregie, stapte met een geluidsman en haar producent, met honderd vragen en duizend angsten, een camera en achttien schone onderbroeken in een auto, en vroeg bij benzinestations of ze een stukje met mensen mocht meerijden. Ze legde 4.831 kilometer af, kriskras door Nederland. Onderweg stelde ze de vragen waar ze zelf ook mee worstelt, over geluk, geloof, vriendschap en de dood.

Hendriks kwam thuis met 26 uur materiaal waaruit ze haar 24 minuten durende afstudeerfilm Wij gaan nergens naar toe destilleerde. Wat geluk is? Dat je vrouw kanker heeft en dat het toch goed gaat, aldus een vrachtwagenchauffeur. Een jonge hypotheekadviseur is in zijn nopjes omdat hij zijn begrafenis tot in detail heeft geregeld. Volgens een groepje Turkse Rotterdammers heb je het zelf in de hand of je gelukkig wordt. Hendriks zelf is gelukkig als het stil is in haar hoofd.

De filosofisch getinte roadmovie mag exemplarisch worden genoemd voor Lichting 2008 van de Nederlandse Film en Televisie Academie, de grootste en belangrijkste audiovisuele opleiding van Nederland. Het gat in de ozonlaag, de oliecrisis, het Palestijns-Israëlisch conflict en de multiculturele samenleving zijn ver weg; de meeste producties zijn persoonlijk getint, en vinden hun oorsprong in een eigen herinnering of fascinatie. Sfeer is belangrijker dan plot; de hoofdrollen zijn veelal voor jonge, zoekende vrouwen.

Lichting 2008 – 57 studenten in vakgebieden als regie, productie, scenario, montage en production design – studeert af met acht commercials, een nog geen drie minuten durend animatiefilmpje (waaraan door drie man negen maanden is gewerkt), zeven fictieproducties (waaronder een stichtelijke jeugdfilm), en vijf documentaires. Net als de afgelopen jaren is het niveau hoog, zeker op technisch vlak.

De documentaire met de wijdste blik is Pjotr – Brieven uit de Goelag, maar ook regisseur Jan Jaap Kuiper combineert het universele met het persoonlijke. Zijn Russische vrouw is het verbindende element in een tamelijk klassieke, maar indringende film over haar overgrootvader, een van de talrijke slachtoffers van de zuiveringsacties van het Stalin-bewind. In voice-over worden fragmenten voorgelezen uit de teruggevonden brieven die hij schreef vanuit de Goelag.

Ook documentairemaker Carine Bijlsma, dochter van de wereldberoemde cellist Anner Bijlsma en violiste Vera Beths, vond haar onderwerp dicht bij huis. ‘Als je je vader echt wilt leren kennen, moet je op zoek gaan naar het geheim van Boccherini’, zei haar moeder haar. Bijlsma reist met haar vader naar Madrid, naar het (inmiddels verlaten) paleis waar de Italiaanse componist en cellist Luigi Boccherini ooit zijn muziek maakte. Het resultaat is een ontwapenende combinatie van een masterclass en een egodocument. ‘Als je dit hoort ben je lief voor je kinderen en lief voor elkaar en is er geen oorlog’, zegt Bijlsma als hij in vervoering naar een menuet van Boccherini luistert.

Overgave van Joanna Wesseling, een registrerende documentaire over zes jonge zusters in een piepkleine priorij bij Enschede, begon ook als een persoonlijke zoektocht. Ook letterlijk: Wesseling vond haar onderwerp met Google. Wesseling doorsnijdt de dagelijkse rituelen met beelden van de natuur. Op de geluidsband klinkt alleen wat, enigszins clichématig pianogepingel. Een voice-over ontbreekt, praten is de zusters niet toegestaan. Joggen wel. De zusters rennen een paar keer per wee door het bos. Met een hagelwit kapje op; onder hun grauwe habijt met schouderkleed dragen ze knalrode Nikes.

In de meeste dramaproducties wordt het verhaal ook niet van a tot z voorgekauwd. In het coming of age-filmpje Daglicht probeert Michiel Rummens een gevoel van onbevangenheid te vangen, door een jongen en een meisje de ochtend na een spetterend feest om elkaar heen te laten draaien. Ze keuvelen over de houdbaarheidsdatum van een pak melk en de beste manier om een kokosnoot te openen. Op de geluidsband klinkt Sunday Morning van The Velvet Underground.

In het knappe, poëtische Gaandeweg van Margot Schaap gebeurt zo mogelijk nog minder. Een meisje van achttien gaat na de zomer op kamers, en heeft moeite om afscheid te nemen van haar ouderlijk huis en haar slaapkamer, het konijn en de kat, van haar jeugdvriendje én van haar jeugd.

In het subtiele, verstilde Waterstand van Dries Meinema (dat de gebroeders Dardenne en de Turkse meester Nuri Bilge Ceylan zijn voorbeelden zijn, laat zich zien) heeft het afscheid al plaatsgehad. Maar de hoofdpersoon keert nog een keer terug naar het gat waar hij opgroeide – om tot de conclusie te komen dat alles anders is. Of preciezer: dat daar alles hetzelfde is gebleven, maar dat hij zelf is veranderd. Meinema, zoon van een Belgische moeder, nam zijn film op met Vlaamse acteurs in het even desolate als fotogenieke dorp Doel, naast de Antwerpse haven, in de schaduw van een enorme kerncentrale.

De meest volwassen en complete afstudeerfilm van Lichting 2008 is Drang. Dat is niet zo vreemd; de film is geregisseerd door Sacha Polak, die twee jaar geleden al afstudeerde aan de Filmacademie. De hulp van Polak werd drie weken voor de opnamen ingeroepen nadat de beoogde regisseur was afgehaakt. ‘Vier scenarioversies, ontzettende ruzie en een duiventil in een studio’, daarmee ging ze aan de slag. Met een crew die ze niet kende, maakte Polak in korte tijd een gevoelig, deels geïmproviseerd filmpje over een jonge vrouw (een fraaie rol van Lore Dijman) op zoek naar echte liefde.

Polak – die na haar afstudeerfilm Teer al een NPS KORT!-aflevering en een One Night Stand regisseerde – bewijst eens temeer dat de Filmacademie een uitstekende leerschool is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden