Meer macht aan de burger

De Opstand der Burgers van 2002 ijlt na. Fortuyns postume invloed op het politieke bedrijf blijft groot. Zijn 'populistische agenda' drukte een stempel op de kabinetten-Balkenende, maar laat ook de grootste oppositiepartij niet onberoerd....

Met het rapport De leidende burger van de projectgroep Democratie en Bestuurlijke Vernieuwing deed de PvdA er vorige week nog een schepje bovenop. Schudde zij in het Beginselmanifest alleen wat ideologische veertjes af, op het punt van de 'problemen der democratie' radicaliseert de partij. Van haar regenteske opstelling in deze aangelegenheden is weinig over.

Wat de rank and file van de PvdA straks met de ingrijpende voorstellen doen, is een ander chapiter. Vorig jaar torpedeerden zij nog de rechtstreeks gekozen burgemeester, ondanks Bos' steun voor dat voorstel. De leidende burger pleit voor minder leiderschap en meer burgerschap. In het huidige politieke bestel wordt de burger stelselmatig op afstand gehouden, terwijl deze meer wil en meer kan. De hedendaagse burger is goed opgeleid en mondig, en derhalve prima in staat ook over ingewikkelde politieke kwesties een oordeel te hebben. Het gaat niet aan hem nog langer als onderdaan te bejegenen.

Dit is de verfrissende grondtoon van het rapport. Geen moment klinkt ook maar iets door van de hovaardige afkeer van het 'gemene volk' die reacties op de Opstand der Burgers zo vaak kenmerken. Niks onbenullige, verwende kiezer. De leidende burger gaat er onverveerd van uit dat hij handelingsbekwaam is. Wijzen de opstellers bepaalde oplossingen af, zoals de gekozen minister-president, dan gebeurt dat niet om de burger te bevoogden, maar omdat zij het doel - meer zeggenschap voor de burger - niet dichterbij brengen.

Deze nieuwe visie op de burger is de kern van het rapport. Maar hoe revolutionair ook, er volgt geen radicale herziening van het kiesstelsel uit. De projectgroep houdt vast aan vertegenwoordigende democratie en evenredige vertegenwoordiging. Dat stelsel is eerlijk, eenvoudig en bovenal toegankelijk. Ook deze les is aan Fortuyn ontleend. Een districtenstelsel, in welke vorm ook, was nooit in staat geweest de Opstand der Burgers veilig het parlement binnen te loodsen.

Wel ijvert De leidende burger voor meer kiezersinvloed op de personele samenstelling van de Kamerfracties (via voorkeurstemmen) en de kabinetsformatie (de lijsttrekker van de grootste partij wordt formateur). Ook bepleit men meer directe democratie via referenda: een beslissend correctief wetgevingsreferendum; een beslissend correctief grondwetgevingsreferendum (verplicht onderdeel van grondwetswijzigingen of de ratificatie van verdragen); een raadgevend beleidsvormend referendum.

Is dat verplichte grondwetgevingsreferendum al ingrijpend, waarlijk revolutionair gaan de PvdA'ers tekeer in het Huis van Thorbecke. De provincies belanden op de schroothoop der geschiedenis. Zo ontstaat ruimte voor democratische regio's in plaats van de duistere nepregiobesturen die nu alom woekeren. Vier landsdelen moeten zorgen voor effectieve representatie en belangenbehartiging in Brussel. De Eerste Kamer wordt als Reflectie Kamer een annex van de Tweede Kamer en neemt de adviesfunctie over van de Raad van State, op haar beurt alleen nog hoogste bestuursrechter. Ook de Grondwet gaat in de revisie. Die moet helderder en beknopter, zonder onbenullige zaken en loze beloften die niet in zo'n document thuishoren. Bovendien moet de rechter wetten aan de Grondwet kunnen toetsen.

Ook allemaal interessant, maar het ontmoedigende van zulke vingeroefeningen is dat er al ettelijke zijn. Zij lokken zoveel weerstand uit dat ze direct verzanden. Zou dat nu anders gaan? Zelfs binnen de PvdA is daar amper zicht op. Wat zou dan wel het effect van dit fraaie rapport kunnen zijn? In elk geval is het weer een druppel, een lekker vette ook, die de steen verder uitholt. Vroeg of laat krijgt de Nederlandse burger meer zeggenschap (die hij dan natuurlijk niet meteen weer aan de rechter moet afstaan - een evidente tegenstrijdigheid).

Maar op korte termijn is het behelpen. Minister De Graaf voor Bestuurlijke Vernieuwing moddert met twee dossiers: een 'districtenstelsel' naar eigen snit en de gekozen burgemeester. In haar nieuwe Liberaal Manifest bevestigt de VVD volgende week dat ze de gekozen burgemeester echt wil, maar het CDA stribbelt tegen en De Graafs kiesstelsel heeft nergens krediet. De Graaf kan daarom maar beter eieren voor zijn geld kiezen. Hengel de gekozen burgemeester binnen, en ruil dat gemengde stelsel in voor potentere voorkeurstemmen. Dat er meer bestuurlijk vernieuwd moet worden, staat buiten kijf. Dat dat op de 'normale' manier niet lukt ook. Waarom geen grondwetgevende conventie? Stel naar Europees voorbeeld een gezelschap samen dat daar in een jaar uit moet komen. En leg het resultaat in een grondwetgevingsreferendum aan de kiezer voor.

Intussen weet Paul Scheffer dat de gekozen premier er de facto al is. Wint hij de PvdA voor zijn eventuele partijleiderschap, dan kan hij in één beweging de verkiezingen winnen, formateur worden en premier. Ook van Pim geleerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden