Analyse

Meer kolen verstoken én aan populariteit winnen: zo navigeren De Groenen Duitsland door de crisis

De Groenen zitten in de Duitse regering om de klimaattransitie te bewerkstelligen. Maar sinds de oorlog in Oekraïne moet de partij fossiele brandstoffen – voorlopig – veiligstellen. De kiezer, deelgenoot gemaakt van de dilemma’s, vindt het geweldig. Zien we hier het effect van een nieuwe bestuurscultuur?

Remco Andersen
Minister van Economische Zaken Robert Habeck (aan de statafel in het midden) bij de opening van zeilwedstrijd Kieler Woche, 18 juni 2022.   Beeld ANP
Minister van Economische Zaken Robert Habeck (aan de statafel in het midden) bij de opening van zeilwedstrijd Kieler Woche, 18 juni 2022.Beeld ANP

Toen de Duitse Groenen-minister en klimaatactivist Robert Habeck zondag aankondigde dat de kolencentrales harder gaan draaien om wegvallend Russisch gas te compenseren, kwam er geen opstand vanuit zijn partij. Niemand riep dat Habeck zijn principes verloochende. Goed, er was een beetje kritiek van de milieubeweging Fridays for Future, maar verder vooral begrip: het is nu eenmaal oorlog en niemand wil dat duizenden banen verloren gaan, omdat de Duitse industrie op haar gat ligt.

Bovendien heeft Habeck het al vaker uitgelegd: we kunnen niet alles hebben, zeker nu niet. In april nog, toen een talkshowhost hem aanviel op zijn bezoek aan gasproducent en mensenrechtenschender Qatar, reageerde de minister met een lesje zo-werkt-de-wereld. ‘Waarop rijden onze auto’s eigenlijk?’, vroeg Habeck de presentator, Marcus Lanz. ‘Kan het zijn dat daar olie uit Saoedi-Arabië in zit? Waar is de Marcus Lanz-uitzending over hoe schijnheilig wij zijn, omdat we ons opwinden over Poetin, maar rondrijden op Saoedische olie? Laten we eerlijk zijn: wij trekken met ons dagelijks leven een spoor van verwoesting over de aarde. Wat we ook doen, het heeft consequenties.

Krass. Robert Habeck is vicekanselier, Groenen-politicus en ‘superminister’ op het nieuwe en machtige departement van Economie en Klimaatbescherming. Hij is de gedroomde Macher van de beoogde Duitse transitie naar een volledig groene economie, een klus van historische proporties. Maar daar zit-ie, kalmpjes uit te leggen dat we meer kolenenergie nodig hebben. Bij Marcus Lanz verdedigt hij zelfs de aankoop van fossiele brandstof uit een land met een dubieuze mensenrechtengeschiedenis. En de kiezer? Die vindt het geweldig, getuige de peilingen.

Eerste rang

Habeck is al maanden en inmiddels veruit de populairste Duitse politicus. Na hem volgt Annalena Baerbock, minister van Buitenlandse Zaken en de andere toppoliticus van De Groenen. Zij maakte furore met haar vurige pleidooien voor bewapening van Oekraïne, een al even opmerkelijk standpunt voor een leider van een oorspronkelijk pacifistische no nukes-milieupartij. Bondskanselier Olaf Scholz (SPD) volgt als derde, op grote afstand. Als partij zijn De Groenen de SPD inmiddels voorbijgestreefd in de maandelijkse ‘wat zou u nu stemmen’-vraag van de belangrijkste Duitse politieke-opiniepeiler. Met 25 procent van de stemmen liggen ze één procentpunt achter op koploper CDU, en dat verschil krimpt elke maand.

De Groenen traden aan in de huidige regering als idealistische hemelbestormers, de middelste partij in een coalitie met de centrum-rechtse FDP, onder leiding van de sociaal-democratische SPD. Het coalitieakkoord barstte van de milieuambities: tientallen miljarden euro’s per jaar aan investeringen in een alomvattende ecologische en economische omwenteling, 2 procent van de landoppervlakte bestemd voor windmolens, sluiting van de kolencentrales naar voren gehaald van 2038 naar 2030 en een klimaatneutrale economie in 2045 in plaats van 2050. ‘Waarschijnlijk het grootste moderniseringsproject in Duitsland in meer dan honderd jaar’, aldus Scholz.

Maar sinds Rusland Oekraïne binnenviel en daarmee het Europese continent in een historische crisis stortte, lijkt ook Duitsland, zogezegd, even met iets anders bezig. Habeck en Baerbock maken echter van de nood een deugd: ze zetten De Groenen op de kaart als volwassen regeringspartij. Het helpt dat beide bewindslieden daarbij op de eerste rang zitten. Baerbock, als minister van Buitenlandse Zaken, maar meer nog Habeck, met zijn machtige ministerie van Economie en Klimaatbescherming.

Na Scholz – of beter: naast Scholz – is Habeck degene die Duitsland door de crisis moet navigeren. Zijn ministerie moet én de economie vergroenen, én de Duitse industrie draaiende houden, én zorgen dat Russisch gas naar Europa blijft stromen, én de sancties uitvoeren, én de werkgelegenheid beschermen, én de exportvergunningen voor Duitse wapensystemen afgeven. ‘Het is alsof alle grote crises der aarde hebben afgesproken zich in Habecks ministerie te melden voor verwerking’, schreef de Süddeutsche Zeitung in een profiel van Habeck.

Openheid

Dat zorgt voor dilemma’s, en die bieden een welkome kans om de burger en kiezer mee te nemen in wat in Duitsland begint op te vallen als een nieuwe bestuursstijl: openheid, ook over je eigen twijfels. Habeck doet zijn beleid graag uit de doeken in filmpjes op Instagram. Daarbij buigt de minister dikwijls naar voren en spreekt hij de kijker toe alsof die een vriend is, waarmee – de metafoor is al bij meerdere Duitse media opgedoken – Habeck een goed gesprek voert onder het genot van een biertje: het is allemaal niet zo fraai, maar laten we er samen het beste van maken. Toen Gazprom vorige week het gas door de Nordstream-pijpleiding naar Duitsland met tweederde reduceerde, naar eigen zeggen wegens onderhoudsproblemen als gevolg van sancties, legde Habeck uit hoe het zat.

‘Wat Rusland zegt, klopt niet’, begon Habeck vanuit zijn werkkamer, twee jasjes losjes op de leuning van zijn bureaustoel. In de vier minuten die volgden, legde hij met terloopse handgebaren uit hoe een compressor in een pijpleiding werkt, wat daarbij de onderhoudscyclus is, waarom die pas in de herfst relevant wordt en hoe hij daarom tot de conclusie is gekomen dat Rusland onzin verkoopt. ‘Het gaat hier om een politieke actie; de technische redenen zijn een voorwendsel’, aldus de minister. ‘Zoals we vreesden, reduceert Poetin stapsgewijs de gaslevering naar Duitsland. We zijn erop voorbereid. We hebben geen bevoorradingsprobleem, maar het wordt wel duurder.

Het werkt. Bij de recente verkiezingen in Noordrijn-Westfalen, met 18 miljoen inwoners de meest bevolkingsrijke deelstaat van Duitsland, verdrievoudigen De Groenen hun zetelaantal. Zij danken hun verkiezingszege aan stemmen van Duitsers die zich zorgen maken om het klimaat, weten het vertrouwen te houden door hun transparante omgang met dilemma’s en trekken nieuwe kiezers aan nu ze bewijzen grote crises het hoofd te kunnen bieden.

Icarus

Maar met communicatievaardigheden alleen haal je het einde van de rit niet. ‘Niet elke tegenstelling in de maatschappij laat zich oplossen middels dialectiek’, waarschuwt weekkrant Die Zeit in een stuk over het ‘unheimliche’ succes van De Groenen. Naast de vergelijking met een vriendelijke gesprekspartner in de kroeg hebben Duitse media daarom een andere metafoor voor Habeck bedacht: die van Icarus.

Baerbock en Habeck koppelen klare taal aan daadkracht. Als minister van Buitenlandse Zaken verscheen Baerbock een maand voordat Scholz dat deed in Kyiv. Ze zegt ondubbelzinnig dat Oekraïne de oorlog moet winnen, terwijl bondskanselier Scholz zich beperkt tot de uitspraak dat ‘Rusland de oorlog niet mag winnen’. Habeck pareert als een schaakspeler de ene na de andere Russische poging om Duitsland middels energiebeperkingen het water aan de lippen te brengen. Hij stelde Duitslands belangrijkste gasopslag onder curatele toen de eigenaar, een dochter van Gazprom, die dreigde op te doeken. Hij zoekt andere bronnen van energie, verzekert dat Duitsland de winter door kan komen en belooft onafhankelijkheid van Russisch gas in 2024.

Het helpt daarbij dat het hele land, van politici tot kiezers, nog altijd in de greep is van schok en afschuw over een grootschalige landoorlog op Europese bodem. Maar de oorlog in Oekraïne is nog niet gewonnen. En of Duitsland de Russische gasstop die zich de afgelopen dagen aftekent heelhuids doorkomt, is nog alleszins de vraag. Als de kiezer over de eerste schokken heen is, zou die zich weleens kunnen gaan afvragen wanneer eindelijk het einde in zicht komt. Wat als de energie- en brandstofprijzen blijven stijgen, de inflatie niet beteugeld wordt, de industrie begint te haperen of ondanks alle maatregelen toch gastekorten dreigen?

Maar voor nu vliegen De Groenen dicht bij de zon. En hoewel Habeck zich er publiekelijk niet over uitlaat, houden velen in binnen- en buitenland er rekening mee dat hij hoopt voor te sorteren op het hoogste ambt bij de volgende verkiezingen in 2025.

Toen Scholz en Habeck begin juni in Berlijn 1.500 managers van Duitse water- en energiebedrijven toespraken, loofde vlak na hun optreden een Duitse cabaretier het hoge niveau van de aanwezige genodigden. Olaf Scholz was er toch maar mooi bij geweest vandaag, zei de cabaretier. En de kanselier ook.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden