Méér dan sloven en baren

Het gaat – stilletjes maar gestaag – wereldwijd de goede kant uit met de moslimvrouw. Ze gaat naar school en ze neemt minder kinderen....

Het gaat beter met de moslimvrouwen in de wereld. Steeds beter. Lichtbeeld 1 bij deze stelling. Het busstation van Qom. Irans ‘heilige stad’, maar eigenlijk een suffe provincieplaats waar nogal veel mullah’s over straat sjokken. We zien een gezin bestaand uit moeder Zahra (49), vader Turan (52), dochter Fatemeh (23) en dochter Atefeh (21). Ze komen uit Arak, 135 kilometer verderop, ze zijn een dagje uit. Zojuist hebben ze het heiligdom Hazrat-e-Masuma bezocht, nu doen ze boodschappen.

Fatemeh en Atefeh dragen net als hun moeder een zwarte chador, op de manier waarop vrouwen uit doodgewone, traditionele Iraanse families dat nu eenmaal doen. Maar in Engels zijn ze vloeiend, deze vrome meiden, en over zichzelf spreken ze onbeschroomd. Ze zijn net afgestudeerd – biologie en ICT. Nu zoeken ze een baan, of een vervolgstudie, met het oog op de arbeidsmarkt. Want werken willen ze zeker, net als trouwen en een gezin stichten. ‘Een klein gezin’, zegt Fatemeh, ‘een of twee kinderen.’ Haar zus knikt. En nee, het is geen tegenspraak, gezin en een baan. Atefeh: ‘Ik wil blijven werken, ook als er kinderen zijn. Met mijn man wil ik alles delen.’

Hun moeder vindt het allemaal prachtig. Zelf kreeg ze veel minder onderwijs en méér kinderen (vier), maar Zahra is trots dat haar dochters het anders doen.

Is studie belangrijk voor meisjes?

‘Ja! Dan weten ze meer, over de maatschappij en over het leven. Kennis brengt ze dichter bij God.’

Vroeger bleven vrouwen thuis.

‘Gelukkig is dat nu anders, ze studeren en werken.’

Is er verschil tussen zonen en dochters?

‘Nee, geen enkel.’

Dat staat zo in de Koran, dat ‘tijdloze sieraad’, voegt Fatemeh eraan toe. Net als dat de chador de vrouw bescherming biedt. Daarom is het voor haar zo’n belangrijk kledingstuk. ‘Maar misschien begrijpen mannen dat gevoel niet.’ Tegen het nemen van een foto heeft ze niettemin geen enkel bezwaar en graag geeft ze – ‘We houden contact!’ – haar e-mailadres. Vader kijkt het wat schaapachtig lachend aan en zegt over zijn dames ten slotte: ‘Alles wat ze zeggen klopt.’

Pil en condoom

Pil en condoom
Het is, in al zijn alledaagsheid, een revolutionair lichtbeeld. Toen Zahra en Turan zo oud waren als hun dochters nu, woedde in Iran de Khomeini-gekte. Vrouwen werd door de ayatollahs hardhandig hun plaats gewezen: keuken en kraambed. Maar inmiddels ziet de Iraanse samenleving er heel anders uit. Eind jaren tachtig beseften de leiders dat de bevolkingsgroei uit de hand gierde. Ze gooiden het roer 180 graden om. Iran kreeg een zeer effectief, door de Verenigde Naties bekroond bevolkingsprogramma. Het fijnmazig gezondheidssysteem bracht pil, condoom en seksuele voorlichting tot in afgelegen dorpen. De vruchtbaarheid daalde van bijna zeven naar twee kinderen per vrouw.

Pil en condoom
Tegelijk nam het onderwijs een hoge vlucht. Een combinatie van overheidsinvesteringen en leerhonger onder het volk bezorgde Iran een hoge mate van geletterdheid. Tegenwoordig groeien er nauwelijks kinderen in analfabetisme op, de meesten volgen voortgezet onderwijs, de universiteiten puilen uit. En wat meer is: ze puilen uit met meisjes. Van de studenten is 70 procent vrouw.

Pil en condoom
Iran is een extreem voorbeeld van een tendens die in grote delen van de islamitische wereld zichtbaar is: steeds meer meisjes gaan naar school, vrouwen nemen steeds minder kinderen. Nergens in het Zuiden is het tempo van verandering zo hoog als in het Midden-Oosten en Noord-Afrika.

Pil en condoom
Deze MENA-regio heeft de afgelopen decennia in het onderwijs ‘reusachtige vooruitgang’ geboekt, aldus de Wereldbank in een recent rapport. Ook het woord ‘indrukwekkend’ valt. Veel landen in de regio (er zijn treurige uitzonderingen) slagen erin hun kinderen massaal naar de basisschool te sturen. Deelname aan hoger onderwijs vervijfvoudigde in dertig jaar. Bovendien kent de regio ‘niet langer ernstige genderongelijkheid in voortgezet en hoger onderwijs’. Ook in het vroegere zorgenkind Bangladesh gaat het onderwijs voor de massa’s als een speer.

Pil en condoom
Toegegeven: de steile curves (lichtbeeld 2) zijn ook toe te schrijven aan een belabberde uitgangspositie. Daardoor is het analfabetisme onder de gehele bevolking nog hoog, en al helemaal onder oudere vrouwen. De cijfers voor Marokko – 60 procent van de vrouwen is ongeletterd! – zijn schrikbarend. Maar de beweging is onmiskenbaar: in de MENA-regio was 64 procent van de vrouwen analfabeet in 1980, nu minder dan 25 procent. En uiteraard zet de tendens zich door: analfabetisme gaat uitsterven.

Pil en condoom
Goed nieuws ook op het gebied van de reproductieve gezondheid. ‘Het gemiddeld aantal kinderen per vrouw daalde van zeven in 1960 naar drie in 2004. De vooruitgang in MENA was opmerkelijk; het ging sneller dan elders’, meldt de Wereldbank. Eén blik op de demografische grafieken leert: het beeld van de moslimvrouw als moeke met vele kinderen aan haar rokken wordt valer.

Pil en condoom
Terwijl – met dank aan Karl Marx – in de politieke bovenbouw van de moslimwereld wordt gevochten tussen islamisten, democraten en autocraten (vaak met de vrouw en haar lichaam als slagveld), zijn in de onderbouw, in de onderstroom van de maatschappij, ontwikkelingen gaande, gestaag, in de richting van emancipatie. ‘De’ moslimvrouw is bezig te veranderen van een analfabete broedmachine in een geletterde burger met een klein gezin. Scholing geeft haar een sterkere onderhandelingspositie tegenover haar echtgenoot (en tegenover de schoonfamilie!). Zij krijgt de tijd en de capaciteiten om méér met haar bestaan te doen. Of van die capaciteiten gebruik wordt gemaakt? Dat is een ander verhaal.

Pil en condoom
Lichtbeeld 3 toont een vrouw in een lichtblauw tuniek met dito hoofddoek, achter een bureau in Jakarta. Zij heet Musdah Mulia, is 49 jaar en heeft twee zoons. Haar man is hoogleraar koranuitleg, haar grootvader was een salafistische alim. Ze doorliep twee islamitische universiteiten, schreef in Caïro een proefschrift over de islamitische staat. Musdah Mulia, nu zelf behorend tot de ulama, is van de islam doordrenkt.

Pil en condoom
En o ja: deze diep-religieuze vrouw (‘het is de plicht van elke moslim de sharia te volgen’) is de belangrijkste feministe van Indonesië. Zij staat vooraan in de strijd tegen polygamie (een ‘misdaad tegen de menselijkheid’, zegt ze) en ander onrecht. Haar invloed doet ze gelden als activist, koranexegeet en adviseur van de minister van Godsdienstzaken.

Pil en condoom
Fundamentalisten zijn haar grote tegenspelers. Voor de tv ging ze in debat met hun voorman, Abu Bakar Bashir. Ze liet hem, vertelt ze nagenietend, alle hoeken van de zaal zien. ‘Een simpele man. Stond met z’n mond vol tanden.’

Pil en condoom
Musdah Mulia staat niet alleen. Indonesië kent een omvangrijke vrouwenbeweging – religieus geïnspireerde activisten en seculieren trekken er gezusterlijk op. Indonesië is een land om goed in de gaten te houden, ook al omdat nergens anders zo veel moslims wonen – 205 miljoen. Arabieren doen graag of zij de ware islam belichamen, maar ze vormen slechts 18 procent van de ummah, de wereldgemeenschap van gelovigen.

Pil en condoom
De landen met de meeste moslims? Indonesië, Pakistan, India, Bangladesh, Turkije, Iran en Egypte, het enige Arabische land in de rij. En juist buiten de Arabische wereld krijgt het genderdebat interessante impulsen. Indonesië met zijn islam light. Het moderne Turkije. Iran, met zijn overrijp maatschappelijk middenveld vol assertieve vrouwen, die zich ook door Ahmadinejad niet het zwijgen laten opleggen.

Moslimfeminisme

Moslimfeminisme
In deze landen ook (en op westerse universiteiten) ontwikkelt zich het moslimfeminisme – vrouwen die, zoals Musdah Mulia, emancipatie nadrukkelijk verbinden met hun religie. Lichtbeeld 5 toont een zaaltje in een Berlijnse villa waar moslimfeministes met en zonder hoofddoek bijeen zijn voor een academisch symposium. We zien Amina Wadud, auteur van het boek De koran en de vrouw, een indrukwekkende Afro-Amerikaanse die geschiedenis schreef door op 18 maart 2005 in New York een vrijdagse gebedsdienst te leiden. Egypte, Marokko, Iran, Nigeria zijn vertegenwoordigd. De Sisters of Islam uit Maleisië. ‘Het moslimfeminisme’, luidt de oneliner van de week, ‘is het buitenechtelijke kind van de politieke islam.’

Moslimfeminisme
Deze vrouwen staan tegenover formidabele tegenstanders. Islamisten hebben in dertig jaar veel terrein gewonnen; de ‘vrouwenkwestie’ behoort tot de kern van hun gedachtengoed, de sluier is hun clubvlag. Verder is het ouderwetse patriarchaat alive and kicking. Culturele tradities zijn weerbarstig. Huiveringwekkend zijn de getuigenissen van geweld tegen vrouwen. Dit verhaal had ook kunnen beginnen met: ‘Het gaat nog steeds heel slecht met de vrouwen in de islamitische wereld.’ Dat is namelijk net zo goed waar.

Moslimfeminisme
De toestand van de vrouw wordt scherp geschetst in het Arab Human Development Report 2005, het vierde en laatste deel van een serie waarin Arabische academici genadeloos hun eigen samenlevingen fileren. Die komen er niet best af. De deelname van vrouwen aan de arbeidsmarkt blijft sterk achter. Deelname van vrouwen aan de politieke macht is om te huilen.

Moslimfeminisme
Maar wat er ook uit blijkt, is dat het moeilijk is algemene uitspraken te doen over de Arabische regio, laat staan over de islamitische wereld als geheel. Er zijn grote verschillen tussen landen en regio’s, en door de jaren heen. Bovendien is onderdrukking van vrouwen niet voorbehouden aan de moslimwereld. Nergens is de maatschappelijke positie van vrouwen zo beroerd als op het vooral door hindoes bewoonde Zuid-Aziatische subcontinent. ‘De status van vrouwen in moslimsamenlevingen’, stelt sociologe Valentine Moghadam in haar boek Modernizing Women, ‘is noch uniform, noch uniek, noch onveranderlijk.’

Moslimfeminisme
De vraag is alleen: hoe te veranderen?

Moslimfeminisme
Intellectuelen als Musdah Mulia en Amina Wadud proberen de ummah ervan te overtuigen dat een feministische interpretatie van de Koran nodig en mogelijk is. Hun stem sijpelt wereldwijd door, maar razendsnel gaat het niet. De tweederangs positie van vrouwen is ingebrand in de hoofden van miljoenen mannen én vrouwen. Een voor de vrouw denigrerende uitleg van de islam vormt een vaak onontwarbare kluwen met culturele en tribale tradities, die op zich helemaal niets met de islam te maken hebben. Dat geldt voor de vrouwenbesnijdenis (bestaat alleen in Afrika) net zo goed als voor eerwraakmoorden (lichtbeeld 6: journaliste Rana Husseini van The Jordan Times, die eerwraak meesterlijk heeft gedocumenteerd).

Moslimfeminisme
De academici opereren niet in isolement. De strijd voor vrouwenrechten heeft een internationale inbedding. Een reeks VN-conferenties in de jaren negentig is van niet te onderschatten betekenis geweest voor het denken over empowerment van vrouwen. De magische formule: onderwijs, onderwijs, onderwijs. Lichtbeeld 7 toont 20-jarige gesluierde, superslimme studentes in Dubai, die op de conferentie Women as Global Leaders in perfect Engels verwijzen naar de VN-bevolkingstop (Caïro 1994) en de VN-vrouwentop (Peking 1995), met een vanzelfsprekendheid als liepen ze er zelf toen rond. Het VN-vrouwenverdrag CEDAW uit 1979 is wereldwijd een ijkpunt voor vrouwenrechten. Sinds begin jaren negentig zag de islamitische wereld een explosie van vrouwengroepen en ngo’s. Het internet schiep een mondiaal netwerk van denkers en doeners.

Vrouwvijandige zweer

Vrouwvijandige zweer
Activisten richten hun pijlen op wat de hardnekkige, vrouwvijandige zweer is van de moslimwereld: het familierecht – op de sharia geënte wetten over zaken als huwelijk, erfrecht en de handelings(on)bekwaamheid van de vrouw. Naast huiselijk geweld en ander leed creëert dat drempels voor deelname aan de arbeidsmarkt, volgens het Human Development Report dé uitdaging voor de Arabische regio. (Niet dat de vrouwen stil zitten overigens. In en om het huis, op het land en in de ‘informele’ economie wordt hard gewerkt.) In Zuidoost-Azië was een grootschalige intrede van jonge vrouwen in de industrie het ware geheim van het groeiwonder. Dat dit in veel moslimlanden – ondanks beter onderwijs en dalende geboortecijfers – onvoldoende gebeurt, is voor de Wereldbank de grote ‘genderparadox’.

Vrouwvijandige zweer
Het is niet de enige tegenstrijdigheid. Goedgebekte, zelfbewuste, hoog opgeleide vrouwen die de politieke islam aanhangen (lichtbeeld 8: een conferentiehal in Teheran vol assertieve pinguïns) – voor de buitenstaander vormen ze een bron van verwarring. Maar ze bestáán, en ook zij veroveren op hun manier terrein. Niets belichaamt de paradox zozeer als de hoofddoek. In Indonesië werd de design-jilbab (lichtbeeld 9) deel van het moderne urbane leven.

Vrouwvijandige zweer
Verstedelijking, onderwijs, geboortebeperking, globalisering, internet – het walst allemaal over middeleeuwse religieuze teksten heen. De media laten nieuwe rolmodellen zien, succesvolle moslimvrouwen. De CEO met hoofddoek? Ze wordt, nee, is al realiteit. Achterlijke opvattingen over de status van de vrouw verkruimelen naarmate haar feitelijke positie verbetert. Bill Clinton zou zeggen: It’s the economy, stupid! Economische stagnatie is de ware vloek.

Vrouwvijandige zweer
‘De achterstelling van moslimvrouwen zal niet lang meer duren’, meent de Nederlands/Egyptische schrijfster Nahed Selim. Teruggrijpen op het verleden vormt ‘de laatste stuiptrekkingen van een op sterven na dood systeem’.

Vrouwvijandige zweer
Dat lijkt al te optimistisch. Volgens UNDP-hoofd Amat Al-Alsoswa, uitgeefster van het Arab Human Development Report, is er ‘een lange weg te gaan’. Maar er is beweging, zelfs in het familierecht. En jaar op jaar, dag na dag, zwelt het leger van jonge vrouwen die in hun leven méér willen en kunnen dan sloven en baren. De toekomst (lichtbeelden volgen) is aan Fatemeh@yahoo.com.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden