'Meer dan een leuk bonbonschaaltje'

In het depot van het Augustijnenklooster in Eindhoven liggen veel religieuze voorwerpen van een rijk rooms leven dat voorbij is. Om te voorkomen dat dit erfgoed op Marktplaats belandt, zoeken de paters een nieuwe bestemming. Ze vinden die 1.500 kilometer naar het oosten, in Roemenië.

Vicaris Mihai Todea van de Grieks-katholieke kerk in Cluj bekijkt met van Deutekom de geschenken. Op de achtergrond diaken Claudiu Tutu.Beeld Marco van Duyvendijk

'Het liefst zouden we alles weggeven.' Over het gezicht van pater Bob Bodaar, bijna 80, trekt een wat weemoedige glimlach. In het depot van het Augustijnenklooster in Eindhoven staan kelken, cibories, kandelaars, kruisbeelden, heiligenbeelden, processielantaarns, processievaandels, schilderijen, rekken met liturgische gewaden en nog veel meer voorwerpen uit een rijk rooms leven dat voorbij is. 'Het is mooi als het goed terechtkomt.'

Twee weken later, 1.500 kilometer van Eindhoven, schiet Mihai Todea, de jonge vicaris van de Grieks-katholieke kerk in het Roemeense Cluj, even vol als hij de geschenken uitpakt: kelken - daar zit deze kerk die 66 jaar geleden al haar bezit verloor het meest om verlegen. 'Te zeggen dat we de Augustijnen dankbaar zijn, gaat niet ver genoeg. We zullen elke dienst aan hen denken en voor hen bidden.'

Brug tussen deze twee werelden, tussen een kerk met amper gelovigen en een kerk met amper kelken, is Eugène van Deutekom, kunsthistoricus, gespecialiseerd in religieus erfgoed. Noem hem een druk bezet man: bijna wekelijks moeten in Nederland kerken en kloosters de deuren sluiten. 'Ik help eigenaren van erfgoed bij het vinden van een nieuwe bestemming. Het gaat om voorwerpen die voor ouders en grootouders van Nederlanders van nu grote betekenis hebben gehad. Er zijn offers voor gebracht. Je wilt voorkomen dat kelken op Marktplaats belanden en mensen zeggen: dit een leuk bonbonschaaltje.'

Het Augustijnenklooster aan de Augustijnendreef in Eindhoven op een regenachtige decembermorgen. In een 17de-eeuwse zaal waar grijs licht door hoge ramen naar binnen valt, vergadert Van Deutekom met de paters Bob Bodaar, Lambert van Gelder, Piet Vermeeren en Louis Mulder, op één na de 75 voorbij. Deze vier volgelingen van Augustinus kennen elkaar al een jaar of zestig. Ze waren actief in de zorg, het onderwijs, het pastoraal werk en de journalistiek. Broederschap en vriendschap zijn Augustijnse kernwoorden. Meer dan 400 Augustijnen had Nederland toen deze mannen jong waren, 38 zijn er over, de benjamin is 70. Dat betekent dat Eindhoven over een paar jaar geen Augustijnenkerk, Augustijnenklooster en Augustijnenpaters meer zal hebben, alleen nog een Augustijnendreef. In Utrecht is de Augustinuskerk bijna verleden tijd: in dit bisdom zullen 280 van de 300 kerken de deuren moeten sluiten.

'Het is een raar gevoel, dat we echt de laatsten zijn, dat er na ons niemand meer komt', zegt Bob Bodaar.

Kunsthistoricus Eugène van Deutekom bekijkt een kelk.Beeld Marco van Duyvendijk

Erfgoed

Een bijeenkomst over het erfgoed van een orde die na vierhonderd jaar uit Nederland gaat verdwijnen, kan niet anders dan weemoedig zijn. Honderden voorwerpen zijn geïnventariseerd. Van Deutekom neemt met de paters de kunsthistorische waarde door en stelt bestemmingen voor - musea, verkoop, kerken van elders. Er kan hier ook worden gelachen, vooral als er erfgoed in de maten XL en XXL ter sprake komt. Die Christus van twee bij vier in olieverf op de gang: wie ga je daar eens blij mee maken? Die komt nergens door de deur. De hoop is gevestigd op Museum Ons' Lieve Heer op Solder, voormalig schuilkerk aan de Oudezijds Voorburgwal. 'Op zolder bij onze lieve heer op zolder', zegt Louis Mulder, 'en anders gewoon naar het stadion van PSV.'

Het moeilijkst her te bestemmen zijn niet de enorme schilderijen, de liturgische gewaden uit de jaren vijftig of de o zo ouderwetse monstransen waar de vier vooruitstrevende paters bij voorkeur niet mee op de foto gaan - het zijn de kerkgebouwen zelf, zegt Eugène van Deutekom. Kerken die een nieuw leven begonnen als archieven en kantoren, zijn maar matig succesvol. De stookkosten blijken gigantisch, mensen die er werken klagen over de galm. 'Een kerk is gemaakt om één uur binnen te zijn', zegt Van Deutekom in de Augustijnenkerk waar zacht stemgeluid al weergalmt en wasem van adem zichtbaar is. 'Van een kerk maak je het beste een kerk.'

Konden die kerken maar worden ingepakt als de kelken die Van Deutekom op Eindhoven Airport afgeeft bij de balie Odd size baggage - dan hadden Grieks-katholieken van Roemenië minder om ruimte verlegen gezeten.

Een vrouw gaat ter communie in de oude Grieks-katholieke kathedraal van Cluj.Beeld Marco van Duyvendijk

Strafkampen

Ze waren bijzonder, die diensten in de openlucht bij min 15, vertelt vicaris Mihai Todea, op een maandagochtend in Cluj waar de continentale winterlucht strakblauw is. Todea ontvangt in habijt in het bisschoppelijk gebouw, één van het handjevol in 1948 afgepakte panden dat de Grieks-katholieke kerk na 1989 terugkreeg. 16 was Mihai Todea in het jaar dat het communisme viel. Hij was al geschikt bevonden voor het profvoetbal toen hij op een ijskoude zondagochtend vroeg in 1990 op een samenkomst van vele honderden mensen stuitte in het centrum van Cluj. 'Ik dacht: is dit een markt? Is dit een concert? Is dit een politieke bijeenkomst? Ik raakte aan de praat met de bisschop. Een paar maanden later wist ik al dat ik geen voetballer maar priester zou worden.'

Todea geeft een rondleiding door spaarzaam verlichte gangen. Er hangen zwart-witfoto's van broodmagere priesters en gelovigen in gestreepte gevangeniskleren. Er is ook een ingelijste kopie van het decreet dat de Roemeense Sovjet-vazallen 66 jaar geleden uitvaardigden op direct bevel van Stalin zelve: 'De Grieks-katholieke kerk houdt per 1 december 1948 op te bestaan, haar gebouwen en bezittingen zullen overgaan op de Roemeense staat en de Roemeense Orthodoxe Kerk.'

Grieks-katholieken waren van oorsprong oosters-orthodoxe christenen die zich na 1700 oriënteerden op het Westen en een unie aangingen met Rome. In het pre-communistische Roemenië was deze gemeenschap 'tussen oost en west' de grootste religieuze minderheid. Na de communistische machtsovername werd de Roemeense oosters-orthodoxe kerk, waartoe de meerderheid van de bevolking behoorde, 'gezuiverd' en omgesmeed tot instrument van de staat. Zo had Stalin dat eerder gedaan met de Russische orthodoxe kerk. In Roemenië bestond nu het risico dat gelovigen zich van de staatskerk zouden afkeren om hun heil te zoeken bij de Grieks-katholieken, met goeddeels dezelfde liturgie. Om die vluchtroute te blokkeren, gelastte Stalin deze kerk geheel te ontbinden. In de jaren na 1948 belandden tienduizenden geestelijken en gelovigen in strafkampen en gingen duizenden kerkgebouwen over in handen van de staatskerk. En geen kelk die in 1948 verdween kwam ooit terug.

In het depot van het Augustijnenklooster in Eindhoven staan kelken, cibories, kandelaars en kruisbeelden die niet meer worden gebruikt.Beeld Marco van Duyvendijk

Bagageband

Op de bagageband van het vliegveld van Cluj-Napoca staat de Odd size bagage van Eugène van Deutekom - inhoud: vijf kelken en één ciborie - gewoon tussen koffers en rugzakken. In de aankomsthal wordt Van Deutekom op beide wangen gekust door de 34-jarige diaken Claudiu Tutu, die hij leerde kennen tijdens zijn studie in Rome. De geschenken van de Augustijnen gaan in de achterbak van een Ford Focus die de diaken op stevige wijze door het oude Habsburgse centrum van Cluj loodst. Tutu woont op drie hoog in een nieuwe buitenwijk. Zijn peuterzoon toont hier zijn brandweerauto's en politiewagens, zijn vrouw zet Roemeense en Italiaanse spijzen op tafel zet. Deze kerk kent geen celibaat: binnenkort wordt de diaken tot priester gewijd.

Claudiu Tutu werd in 1980 geboren als zoon van een orthodoxe vader en een Grieks-katholieke moeder die haar verboden geloof nooit had gepraktiseerd. Hij was 7 toen zijn moeder hem in de zomervakantie liet logeren bij haar moeder. 'Al op de eerste zondagochtend nam mijn oma mij mee naar een huis waarvan de gordijnen dicht waren. Elke tien minuten arriveerden er kleine groepjes mensen - voor een kind heel spannend en geheimzinnig. Pas toen één van de mannen liturgische kledij aantrok, begreep ik dat we een clandestiene kerkdienst bijwoonden. De zondag erna gingen we naar een ander huis met dichte gordijnen, de week daarna naar wéér een ander. We droegen altijd onze oudste kleren. Je mocht onder geen beding de aandacht van de staatsveiligheidsdienst te trekken.'

In de vroege jaren zestig waren Grieks-katholieke overlevenden vrijgelaten uit de kampen. In de decennia die volgden, werd de kerk ondergronds een centrum van clandestien verzet. De belangrijkste dissidente van Roemenië, Doina Cornea, kwam uit de Grieks-katholieke ondergrondse in Cluj. De vrouw die het afgelopen decennium een symbool werd van de Roemeense rechtsstaat, Monica Macovei, kort minister van Justitie, heeft dezelfde origine - hetgeen verklaart waarom de Grieks-katholieke kerk ook wel 'de kerk van de moedige vrouwen' heet

'Op mijn 7de, in de zomer van 1987, wist ik al dat deze kerk de mijne was', zegt Claudiu Tutu. Was hij tien jaar eerder geboren, dan had hij als ingenieur of technicus mogen bijdragen aan de vooruitgang in de Roemeense volksrepubliek. Omdat hij 9 was in het jaar dat alles veranderde, 1989, ging hij naar het heropende Griek-katholieke seminarie. Het was gevestigd in een aftands lokaal aan de rand van de stad. Elke ochtend waren er diensten in de openlucht.

Van Deutekom bekijkt met de paters van het klooster wat aan de Grieks-katholieke kerk in Cluj kan worden geschonken.Beeld Marco van Duyvendijk

Verbod

Daags na de val van Ceausescu in december 1989 was de Griekse-katholieke kerk na een verbod van 41 jaar weer gelegaliseerd. Dat betekende niet dat zij haar bezit terugkreeg. De afgelopen 25 jaar was Roemenië het toneel van een successie van treurige rechtszaken tussen de vervolgde kerk en de staatskerk. De laatste trok dankzij een ongeschreven verbond met de oude nomenklatoera meestal aan het langste eind. 450 Grieks-katholieke kerken bezat het bisdom Cluj in 1948. In de kwart eeuw na 1989 zijn er 10 teruggegeven, hetgeen het bisdom noopt met gebrekkige middelen nieuwe kerkjes te bouwen. Van 14 zijn de eerste stenen gelegd.

De belangrijkste kerk die is teruggegeven, is de oude Grieks-katholieke kathedraal in hartje Cluj, gerestitueerd op de 50ste verjaardag van Stalins decreet. Op een zondagochtend in december is het hier koud als in de verhalen van ouders en grootouders over hun kerkbezoek van weleer. Wasem stijgt op en mengt zich met wierook. Hun iconen, hun iconostasis en hun gezongen mis hebben de Grieks-katholieken uit het Oosten, hun kerkbanken en de opbouw van hun liturgie uit het Westen. Het altaar staat achter de icoonwand. Op de bisschop na zijn de mannen die vóór de iconostasis zingen onder de 35. Die bisschop was in zijn bovengrondse leven voor 1989 ingenieur bij een staatsbedrijf waarvan elders in de stad een industrieel karkas resteert.

Rond negen uur 's ochtends zijn kerkbanken overvol. Laatkomers positioneren tussen zich langs de muren. 'Een afgeladen kerk, lang niet gezien', zegt Eugène van Deutekom. De mis duurt drie uur en wordt afgesloten door een kinderkoor uit Maramures, bestaande uit 8- tot 10-jarigen die twee uur en drie kwartier roerloos op hun beurt hebben zitten wachten.

'Een vervolgde kerk, een bestolen kerk, een vitale kerk', zegt Claudiu Tutu. In Cluj staan vijf kelken en één ciborie uitgestald. 'Zodra een kelk terugkeert in de eredienst, gaat er een foto op de post', zegt vicaris Mihai Todea. Bestemming: Augustijnenklooster, Augustijnendreef 15, Eindhoven.

Rol kerk in Oekraïense omwenteling

Naast Roemenië kent ook Oekraïne een grote Grieks-katholieke kerk. De verwoesting daarvan onder Stalin begon in 1945. Schattingen van het aantal naar de Goelag gedeporteerde Oekraïense gelovigen lopen in de zes cijfers. De Grieks-katholieke kerk begon weer te functioneren onder Gorbatsjov. In het onafhankelijke Oekraïne manifesteerde zij zich als uitgesproken pleitbezorger voor aansluiting bij de EU. Het afgelopen jaar stonden veel geestelijken op de barricades in pro-Europese demonstraties. Interieurstukken uit de gesloten Petruskerk in Vught zijn tegenwoordig terug te vinden in het Oekraïense Lviv, bezorgd door Eugène van Deutekom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden