Meekijken met de schilder die de dood vastlegde

Het verleden groeit niet alleen aan door dagelijks een etmaal uit de toekomst te happen, het kan ook achterwaarts worden uitgebreid, door het opdelven van herinneringen....

Behalve geijkte sociëteitenleut biedt Rooduijns artikel ook stof voor gepeins over de vergetelheid. Esteban López (schreef een roman over Le canard), Winnie Pendel, Koko Wolff, Bertus Aafjes, Jac. van Hattum, wie leest hen nog? En hoe zit het met Ed. Hoornik, de schoonvader Bernlef en Schippers?

De afgelopen week kwam ik Hoornik opnieuw tegen in het mooie boek Jan van Herwijnen – Schilder uit zelfbehoud, verschenen bij de tentoonstelling van deze figuratieve autodidact (1889-1965) in het Bergense museum Kranenburgh.

Thuis bij vrouw Dien en een achtkoppige kinderschaar was Van Herwijnen een noeste werker, maar ging hij naar Amsterdam, dan kon hij dagenlang ‘uitwaaien’ (Carmiggelt), een eufemisme voor pierewaaien. In de jaren 1946-47 maakte Van Herwijnen een reeks portretten van doden op de pathologische afdeling van het Wilhelmina Gasthuis. Heftig werk. Om daarvan bij te komen, toog Van Herwijnen dan naar café Eylders aan het Leidseplein. Een vaste klant daar, Ed. Hoornik, vergezelde hem enkele weken bij zijn sessies in het WG, ‘om meekijkend met de schilder zijn ervaringen uit de concentratiekampen te verwerken’. Na enkele maanden kreeg de schilder een hartaanval. Sandberg heeft de dodenportretten in 1947 in het Stedelijk geëxposeerd.

Nu jagen ze een enkele bezoeker nog altijd schrik aan, hoorde ik zaterdag in Bergen, waar Van Herwijnens jongste zoon Paul me een rondleiding gaf. Niet vreemd. Je kijkt de vergetelheid in de muil. Het zwijgen van die doden doet je de oren tuiten. Hoornik zag de oorlog terug, maar wist niet dat hij ook zijn eigen voorland zag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.