Meedogenloos licht

Ezelwagens rijden over de wegen, de inwoners leven van visvangst, de steengroeven en de zoutpannen. De wereld van de Balearen is nog eenvoudig in de beelden van Cas Oorthuys, het massatoerisme en de houseparty moesten nog komen....

Minder vaak dan je op grond van de oplagen zou verwachten duiken ze op in antiquariaten, de fotopockets van Contact en vooral van Cas Oorthuys. Er zijn toen honderdduizenden van gedrukt en ze openden horizonten voor de Nederlandse, later ook Duitse en Engelse toeristen van na de Tweede Wereldoorlog. Nieuwe reisdoelen dienden zich aan, zoals de Balearen, de eilanden Mallorca, Menorca, Ibiza en Formentera.

In het kielzog van kunstenaars trokken steeds grotere groepen vakantiegangers naar de zon, de zee en de stranden. Wat de eilanden te bieden hadden, werd onthuld in de Balearenpocket met tekst van Jean Schalekamp en meer dan tachtig foto's van Cas Oorthuys. De Balearen zijn niet vergeten wat die in grote oplage verspreide foto's hebben betekend voor hun voornaamste bron van inkomsten. Dit jaar gedenkt de Fundacio la Caixa, de culturele afdeling van een van de grootste Spaanse banken, Oorthuys met een tentoonstelling, die langs de eilanden zal reizen, Te beginnen in Palma de Mallorca.

Het zijn meer dan vijftig foto's van de Balearen van 1962. Foto's van een voorgoed gesloten verleden. Oorthuys' eerste beelden van de eilanden kijken door de draaiende propeller van het landende vliegtuig, toen nog een gebeurtenis op een eenvoudig vliegveld, nu een rollend alluminiumtapijt op een van de grootste luchthavens van Europa. Eenmaal geland ontmoette Oorthuys een streng boerenvolk waarvan leven en cultuur grotendeels door de katholieke kerk werden geregeld. Zang en dans waren aan traditie onderworpen. Opvallend is dat de foto van een volksdansend meisje in het Contactboekje preutser is dan de frivolere maar nog steeds gedekte lange onderbroek die op de de tentoonstelling onder haar rok te zien is. Het nog lichtvoetiger beeld van een op straat plassend jongetje blijkt het zoontje van schrijver Schalekamp.

Zoals op alle foto's van Oorthuys staan de mensen in het centrum, maar het lijkt alsof het vooral ouderen zijn. (Logisch, bij nader inzien, die zitten overdag aan de straat, de jongeren werken op het land of in de werkplaatsen.) Ze gaan gekleed in het zwart, nog zwarter tegen de felwitte huizen in het harde licht op de zwart-wit foto's. Daarmee zijn de foto's gedateerd, maar volstrekt niet verouderd. Dat is de zin van die foto's: de door Oorthuys vastgelegde wereld is alleen nog maar in zijn beelden te bekijken.

En zo zien we de witte gesteven vlinderkappen van de nonnen, de griezelige Ku Klux Klan-puntmutsen van de processiepriesters, de hoge zwarte mantillas van de kerkgaande vrouwen. Een wereld die wordt bepaald door de wijnbouw van Binisalem, de door ezels en paarden aangedreven dorsmolens en olijfpersen, de kruiken waarin bij de dorpspomp water wordt gehaald, nieuwsgierige meisjes met eenvormig geknipte pagekopjes in schooluniformen. Op een markt wordt een levende kip betast, nu zou ze in plastic gevroren in de vitrine van de supermercado liggen. Gespannen mannen, ook zij voornamelijk oud, zitten rondom op leven en dood vechtende hanen.

Oorthuys ziet ook de aanstormende veranderingen; jongeren bezetten terrassen, berijden brommers en hebben schallende transistorradio's. De plastic emmer vervangt de stenen waterkruik. Het toerisme rukt op. Een kind verkoopt snoeren Mallorcaparels, geperst van gemalen visschubben. De eerste vissersboten, voorlopers van de huidige glasbodemschepen, nemen blonde toeristen op, de eerste strandstoelen verschijnen in Palmanova, de eerste hotelflats verrijzen waar nu de stranden achter gruwelbeton worden bevolkt door geblondeerd spek en bierbuiken.

Maar over een verlaten plein van Ibiza loopt een man met een zwart varken en in de stadjes en dorpen van de achterlanden leeft de bevolking nog als in de eeuwen daarvoor. Ook nu nog is dat achterland, de bergstreken in het noordwesten van Mallorca, tamelijk ongerept en genietbaar, vooral voor wie er te voet doorheen wil trekken. Nog ongerepter is Menorca, hoewel het al sinds de steentijd werd bewoond, zoals Oorthuys' foto van de Naveta, de prehistorische ommuurde steenburcht, bewijst. Eindeloze steenmuurtjes verdelen het barre land, maar de latere architectuur doet bijna Hollands aan, erfenis van de Engelsen, zoals admiraal Nelson, die het eiland bezet hielden.

Ibiza werd ook in die dagen al bevolkt door kunstenaars en beatnicks, maar de grote toeristenstroom had de oorspronkelijke bewoners nog niet tot minderheid gemaakt. Vissers en boeren bepalen nog het beeld. De bijna Arabische binnenstad wordt nog beheerst door strenge in zwart gehulde oude vrouwen met hoofddoeken en strohoeden.

Van Ibiza reisde Oorthuys naar Formentera. De enige mogelijkheid toen was een bootje waarmee ook vaten wijn en olie, huisraad, varkens en kalveren werden vervoerd. De windmolens malen nog meel, er is pas sinds kort elektriciteit. Ezelwagens waren het transport, de inwoners leven van visvangst, wat landbouw, de steengroeven en de zoutpannen. Nergens is het licht, en wellicht ook het leven, meedogenlozer dan in die knalwitte strandsalinas, waar het alles logend zout in zakken wordt geschept.

Naast de foto's op de tentoonstelling in Mallorca is een tekst aangebracht van Cees Nooteboom, die uitdrukt wat dit werk zo bijzonder maakt: 'Alleen het oog van een bewogen man als Oorthuys kon dit zo zien, een oog zonder oordeel, een kijken dat de mensen ziet zoals ze zijn op hun eigen plaats, zodat je ze na een halve eeuw nog herkent als tijdgenoten, als mensen die je aangaan, die bij je eigen leven horen. Want dat is het eigenaardige, ondanks het feit dat die foto's door kleren, door niet meer bestaande auto's of beroepen historisch gemarkeerd zijn, heb je toch het gevoel dat je meteen weer in die wereld zou willen stappen en dat je dat, zonder je zelf anachronistisch geweld aan te doen, ook zou kunnen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden