Meedeinende media

Plegen de media een karaktermoord op Paars? Dat valt wel mee. Natuurlijk heeft de televisie een rol gespeeld, maar Pim Fortuyn had gewoon een beter verhaal dan de gevestigde partijen, zegt de politicoloog Jan Kleinnijenhuis....

OP een mooie zomerdag in 1994 reed Hans van Mierlo in een paarse Rolls Royce het Binnenhof op. De leider van D66 straalde, en de media straalden mee. Eindelijk een paars kabinet, een historische gebeurtenis, voor het eerst in tachtig jaar een regering zonder christelijke partijen!

Acht jaar later is in de media niets meer van die betovering terug te vinden. Nederland is een land van wachtlijsten, van schoolklassen die naar huis worden gestuurd, van straten waar je voor een kwartje overhoop wordt gestoken. Het nationale chagrijn wordt breed uitgemeten. In de talkshow van Barend & Van Dorp mag het trio van Jiskefet vertellen dat die Pim Fortuyn zo gek nog niet is, op de deftige opiniepagina van NRC Handelsblad onthult essayist Paul Scheffer dat hij op 15 mei wellicht niet gaat stemmen, omdat Paars vooral acht verloren jaren heeft opgeleverd. Overdrijven we niet een beetje?, opperde presentator Rick Nieman in Nieuws aan Tafel. Nederland is toch een vrij, welvarend en aangenaam land? 'En ik ben nog nooit overvallen in Amsterdam', zei Nieman.

Plegen de media een karaktermoord op Paars? Zijn ze na acht jaar Paars verveeld geraakt door het historische kabinet zonder christelijke partijen en hebben ze nu een nieuw speeltje ontdekt, de populistische 'professor' Pim Fortuyn?

In elk geval krijgt Fortuyn erg veel aandacht, blijkt uit een analyse van de berichtgeving in vier landelijke dagbladen, uitgevoerd door de Vrije Universiteit en het onderzoeksbureau Blauw Research. Van alle berichten over lijsttrekkers ging maar liefst 42 procent over Pim Fortuyn. Dat ging uiteraard zwaar ten koste van de paarse leiders. Melkert (PvdA) en Dijkstal (VVD) waren ieder goed voor 11 procent van de berichten. Hun voorgangers uit de campagne van 1998, Kok en Bolkestein, scoorden aanzienlijk hoger met 33 en 24 procent. Maar ook de oppositie is terug: Balkenende haalt 21 procent van de berichtgeving, tegenover 9 procent voor De Hoop Scheffer in 1998.

Toch is het beeld van een mediamoord op Paars overdreven. De macht van de media moet niet worden overschat. Natuurlijk speelde vooral de televisie een belangrijke rol bij de onweerstaanbare opmars van Pim Fortuyn. Maar minstens even belangrijk was het feit dat zijn boodschap snel werd opgepikt door de kiezer. Fortuyn scoorde meteen hoog in de opiniepeilingen. 'Hij is in een spiraal naar boven gekomen. Succes creëert succes', zegt Jan Kleinnijenhuis, hoogleraar politicologie aan de Vrije Universiteit. Omdat Fortuyn goed scoorde in de polls, werd zijn nieuwswaarde hoger. En omdat hij zo vaak op televisie was, ging hij het weer beter doen in de peilingen. Maar de invloed van de media is beperkt. Met zijn klare taal is ook SP-leider Jan Marijnissen altijd een lieveling van de media geweest. Maar op de electorale markt is de aantrekkingskracht van uiterst links betrekkelijk gering. Daarom zal Marijnissen de spiraal naar boven nooit echt weten te vinden.

Zelfs de publieke agenda wordt maar in beperkte mate door de media bepaald. Kleinnijenhuis deed onderzoek naar de manier waarop economische problemen op de agenda verschijnen. Daaruit blijkt dat de media een probleem pas echt serieus nemen als de politiek erover debatteert. Hoewel journalisten zichzelf als kritisch beschouwen en klaar staan om hard af te rekenen met slecht presterende politici, zijn zij gezagsgetrouw ten opzichte van het politieke systeem als geheel. Paars heeft altijd een behoorlijk goede pers gehad, zegt Kleinnijenhuis. Tijdens de hoogtijdagen van Paars werd maar mondjesmaat verslag gedaan van de nu allerwegen gelaakte kaalslag in de publieke sector. Alle aandacht ging uit naar de werkgelegenheid en het terugdringen van het financieringstekort. Pleidooien voor meer geld in onderwijs en zorg werden vaak als weinig realistisch terzijde geschoven.

Ironisch genoeg is het Paars zelf, en vooral PvdA-leider Melkert, die onderwijs en zorg weer echt op de agenda heeft gezet. 'De PvdA en de VVD hebben gedacht dat ze hun spelletje uit 1998 konden herhalen: kiezers trekken door elkaar te bekritiseren', zegt Kleinnijenhuis. Destijds werd er fel geslag geleverd tussen PvdA-coryfeeën en VVD-leider Bolkestein. Uit onderzoek blijkt dat kiezers dit mediageweld doorzien. Zij hechten weinig geloof aan 'conflicten' tussen partijen die vier jaar harmonieus hebben samengewerkt. 'Maar indirect werkte de strategie wel. De media besteedden zoveel aandacht aan de tegenstellingen tussen PvdA en VVD, dat CDA en GroenLinks er nauwelijks meer aan te pas kwamen.'

In de zomer van 2001 maakten de partijen zich op voor een herhaling. De PvdA poneerde sociale thema's als investeringen in onderwijs en zorg. Daarnaast wilde de partij laten zien dat ook zij tough on crime was - om de VVD de wind uit te zeilen te nemen. Kleinnijenhuis: 'Maar door zo op veiligheid te hameren, slaagde de PvdA er niet meer in haar eigen, sociale thema's in het nieuws te krijgen. Bovendien bleken ze niet tegen de VVD te strijden, maar tegen Pim Fortuyn, die op het gebied van veiligheid veel krassere uitspraken doet.'

De campagne van de VVD verloopt tot dusverre nog rampzaliger, blijkt uit het onderzoek van Kleinnijenhuis. Onder Bolkestein associeerde in 1998 nog 30 procent van de kiezers de VVD met het thema asielzoekers en vreemdelingen. Nu is dat nog maar 9 procent, terwijl 74 procent meteen aan Pim Fortuyn denkt. 'Fortuyn heeft het hele Bolkestein-effect overgenomen. De VVD is gewoon een eigen thema kwijt', zegt Kleinnijenhuis.

In de media is de opmars van Fortuyn veelal beschouwd als een diffuus verschijnsel. Fortuyn is symbool van 'de' onvrede van 'de' burger met 'de' politiek. In het programma Slot Rottenberg van woensdagavond legden Felix Rottenberg en Marcel van Dam een rechtstreeks verband tussen Fortuyn en de 'schandelijke verwaarlozing' van de publieke sector, alsof de aanhang van professor Pim voornamelijk zou bestaan uit boze verpleegkundigen en teleurgestelde onderwijzers. Het onderzoek van de VU en Blauw Research bevestigt echter nog eens dat Fortuyn vooral scoort op de thema's asielzoekers en veiligheid. Slechts 5 procent van de kiezers associeert hem met gezondheidszorg, vrijwel niemand met onderwijs. Hoewel Fortuyn in zijn boeken een welhaast renaissancistische veelheid aan onderwerpen behandelt, lijkt de kiezer zijn lijst toch vooral als een single issue-partij te zien.

In een moderne democratie vormen de media de brug tussen politici en kiezer. De zelfstandige macht van de media mag dan beperkt zijn, voor politici is het van eminent belang dat zij de media goed weten te gebruiken. En het probleem van Paars is dat het geen Verhaal heeft, vindt Kleinnijenhuis. In publicitair opzicht ondervindt het kabinet de laatste maanden veel tegenslag. De problemen bij de spoorwegen, de bouwfraude, de hbo-fraude en de bolletjesslikkers-affaire versterken het beeld van een regering die de controle verloren heeft. 'Op zichzelf hoeven affaires nog niet zo rampzalig te zijn. Er zijn wel vaker affaires. Maar er moet een verhaal tegenover staan. En dat is niet gekomen', zegt Kleinnijenhuis.

Indachtig de elementaire communicatiewijsheid dat een lijstje uit slechts drie punten mag bestaan, had het eerste paarse kabinet als motto 'Werk, werk, werk'. Maar toen de werkloosheid vrijwel verdwenen was en de overheidsfinanciën gesaneerd, werd het stil. Paars had geen Verhaal meer. Volgens Kleinnijenhuis is Paars blijven steken in de financiële retoriek die de Nederlandse politiek vanaf de jaren tachtig heeft gedomineerd. Maar de tijden zijn veranderd, zegt hij. Er is meer behoefte aan langetermijndoelstellingen en aansprekende plannen. 'Als Wim Kok over onderwijs of zorg praat, zegt hij alleen: maar we hebben er toch meer geld in gestoken? Op dat punt heeft Fortuyn gewoon een beter verhaal. Hij zegt dat je geen extra geld moet steken in sectoren die je wilt reorganiseren, want dan blijven alle toestanden waar je niet tevreden over bent gewoon bestaan. Dat klinkt heel aannemelijk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden