nieuws wetenschap

Medisch ‘hooggerechtshof’ Cochrane jubileert in crisis: vier bestuursleden treden af

Cochrane, de meest vooraanstaande organisatie die medisch wetenschappelijk onderzoek beoordeelt, viert deze week haar 25-jarig bestaan in crisisstemming. Een prominente arts-onderzoeker, de Deen Peter Gøtzsche, werd afgelopen maand uit het bestuur van de organisatie gezet, waarna vier van de dertien andere bestuursleden uit onvrede aftraden. Volgens Gøtzsche is zijn kritische houding de oorzaak, maar er speelt meer.

Peter Gøtzsche. Beeld Katrine Emilie Andersen/Scanpix

Cochrane werd in 1993 opgericht om medisch wetenschappelijke kennis beschikbaar te maken voor artsen en patiënten. Onder de vlag van Cochrane voeren teams van academici jaarlijks tientallen overzichtsstudies uit, waarbij ze de resultaten van verschillende onderzoeken naar hetzelfde medicijn, dezelfde medische ingreep of dezelfde diagnostische test wegen en samenvatten.

Een deel van de studies vindt plaats vanuit de in 43 verschillende landen gevestigde Cochrane Centra, waaronder Cochrane Nederland en het in Kopenhagen gevestigde Nordic Cochrane Centre, waarvan Gøtzsche tot vorige maand directeur was.

Na een carrière bij de farmaceutische industrie ontpopte Gøtzsche zich tot een fervent criticus van die industrie. Door zijn visie verwierf het Nordic Cochrane Centre een anti-farma-reputatie, onder meer door niet al te positieve evaluaties van griepremmer Tamiflu en borstkankerscreening.

Daarnaast schreef Gøtzsche opinieartikelen waarin hij pleitte voor strengere regels ter voorkoming van belangenconflicten bij Cochrane-auteurs. Cochrane neemt geen geld aan van de farmaceutische industrie, maar onder bepaalde voorwaarden mogen auteurs banden hebben met een belanghebbend bedrijf, bijvoorbeeld doordat ze in het verleden geld hebben ontvangen voor een lezing.

‘Bullebak’

Binnen Cochrane is Gøtzsche lange tijd gezien als waardevol, vertelt Hilda Bastian, die als consumentenvertegenwoordiger betrokken was bij de oprichting van Cochrane en tegenwoordig voor PLOS blogt over evidence based medicine, maar toch verbaast het haar dat het zo lang geduurd heeft tot zijn positie onhoudbaar is geworden. ‘Binnen Cochrane staat hij al jaren bekend als een moeilijk persoon en een bullebak, alleen is dat jarenlang onder het tapijt geveegd om het vlekkeloze imago van de organisatie hoog te houden.’

De laatste jaren werd Gøtzsches farma-kritiek steeds meer uitgesproken, onder meer in zijn in 2015 verschenen publieksboek Dodelijke medicijnen en georganiseerde misdaad. Tijdens lezingen adviseerde hij mensen openlijk met hun medicatie te stoppen. Dit jaar uitte Gøtzsche met enkele collega’s in het tijdschrift BMJ Evidence Based Medicine felle kritiek op een recente Cochrane-studie van HPV-vaccins. Volgens Gøtzsche was er onvoldoende bewijs voor de conclusie dat het vaccin veilig en effectief is. Cochrane weerlegde deze kritiek grotendeels, maar de opstelling van Gøtzsche bleek voor de meerderheid van zijn medebestuursleden de druppel.

Kritische houding

Gøtzsche schrijft in een verklaring dat hij vanwege zijn kritische houding uit de organisatie is gezet. Onder de huidige ceo Mark Wilson zou Cochrane steeds meer op een bedrijf zijn gaan lijken, waarbinnen kritische geluiden niet langer worden getolereerd.

In een reactie verwijt de directie van Cochrane Gøtzsche een ‘aanhoudend patroon van storend en ongepast gedrag’, en het feit dat hij keer op keer zijn persoonlijke mening ventileerde onder de naam van de organisatie.

Achter de schermen speelt mee dat de Cochrane Centra, waaronder het Nordic Cochrane Centre, sinds een paar jaar zelf hun subsidies moeten binnenhalen en Wilson hen minder vrijheid geeft om hun eigen koers te varen, omdat de kwaliteit en werkwijze van die centra behoorlijk varieerde.

Jos Kleijnen, hoogleraar systematische reviews aan de Universiteit Maastricht, vindt het kwalijk hoe Cochrane omgaat met de kritische geluiden. Cochrane is daar altijd al wat allergisch voor geweest, zegt Kleijnen. ‘Dat merkte ik achttien jaar geleden al eens toen ze een kritisch artikel probeerden tegen te houden wat ik, met Gøtzsche trouwens, in BMJ publiceerde. Er moet gezonde discussie kunnen zijn.’

Tegelijk blijft hij een sterk supporter van Cochrane en verwacht hij dat de organisatie deze storm wel zal overleven. ‘Ook uit mijn eigen analyses blijkt dat de kwaliteit van Cochrane-studies vergeleken met andere overzichtsstudies ongeëvenaard is.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.