InterviewFrank Snowden

Medisch historicus Frank Snowden: ‘Corona is een ziekte van de globalisering, toch moeten landen juist méér samenwerken’

Begrafenis van een ebolapatiënt in Butembo, Congo. Uit de ebola-uitbraken vallen volgens Snowden waardevolle lessen te trekken over hoe de mens met epidemieën moet omgaan.Beeld AFP

Corona is ‘typisch een ziekte van de globalisering’, zegt Frank Snowden, medisch historicus van Yale. Waarom pleit hij dan voor meer internationale samenwerking om toekomstige pandemieën te voorkomen?

Enkele dagen voor hij koorts kreeg, speelde de 2-jarige Emile Ouamouno bij een reusachtige holle kapokboom. De kinderen van Meliandou, een dorpje in zuidoostelijk Guinee, porden met een stok in de holte van de boom, in de hoop een paar van de honderden vleermuizen binnenin uit hun slaapplek te jagen om ze te kunnen verschalken. Voor de kinderen was de kolonie piepkleine vrijstaartvleermuizen, met rompen half zo groot als een huismus, een soort vliegend buffet. Als marshmallows roosterden ze hun eiwitrijke vangst boven kleine vuurtjes.

Vleermuizen kunnen legio horrorziektes overdragen, zoals ebola, marburg, nipah, sars, mers en nu covid-19.

Misschien werd Emile door een vleermuis gebeten, of kreeg hij vleermuizenpoep aan zijn vingers terwijl hij bij de boom rondscharrelde en wreef hij daarna in zijn ogen. Hoe dan ook, op 2 december 2013 raakte Emile besmet en werd zo patiënt nul van de zwaarste ebola-uitbraak ooit. Het begon met hoge koorts, braken en zwarte diarree door inwendige bloedingen. Vier dagen later stierf Emile, gevolgd door zijn moeder, zusje en oma. Ook de dorpsvroedvrouw bezweek nadat ze zich over de zieken had ontfermd. 

Hierna trok ebola zevenmijlslaarzen aan: de verpleegkundige van de vroedvrouw besmette 80 kilometer verderop een ziekenhuisarts, de arts weer zijn 133 kilometer daarvandaan wonende broers. Tegen de tijd dat de epidemie tweeënhalf jaar later met hulp van de internationale gemeenschap was bedwongen, waren 11 duizend West-Afrikanen aan ebola gestorven, 40 procent van het aantal bekende patiënten.

Ontbossing

Tijdens de epidemie viel wetenschappers een patroon op: het ebolavirus brak meestal uit in door ontbossing geteisterde gebieden. Ebola heeft de reputatie een jungleziekte te zijn, maar uit onderzoek gepubliceerd in Nature bleek dat minstens acht van de elf ebola-uitbraken juist plaatsvonden op plekken waar het regenwoud de jaren ervoor tegen de vlakte was gegaan.

Zo was Meliandou in de jaren voor Emiles dood langzamerhand door palmolieplantages omsingeld. Palmolie zit in zeker de helft van alle producten in onze supermarkten: ijs, zeep, pizza, koek, tandpasta, pindakaas, soepstengels, allesreiniger, mascara, de lijst is eindeloos. Voor dit lucratieve goedje kapten Guinese palmoliebedrijven zoveel bos dat ze de vleermuizen almaar verder richting de dorpen dreven, tot ze neerstreken in Meliandou. 

Pandemieën hebben dikwijls niet alleen biologische, maar ook economische oorzaken, wil Frank Snowden, medisch historicus van Yale, maar zeggen. Van Snowdens hand verscheen eind oktober het boek Epidemics and Society – From the Black Death to the Present, stomtoevallig vlak voordat de zwaarste pandemie in honderd jaar uitbrak.

Geen toeval

‘Pandemieën ontstaan niet per toeval’, zegt Snowden via Skype vanuit Rome, waar hij in januari heen reisde om de pas geopende Vaticaan-archieven van Paus Pius XII door te vlooien, niet wetende dat er een ramp in aantocht was. ‘Virussen buiten de omstandigheden uit die door mensen worden gecreëerd. Inmiddels zijn we op aarde bijna met z’n 8 miljarden. Door overbevolking, klimaatverandering, urbanisatie en ontbossing verwoesten we in sneltreinvaart de habitats van dieren. Daardoor komen vleermuizen en andere beesten steeds meer in contact met mensen, met het gevaar dat hun virussen op ons overslaan.’

Corona is een schoolvoorbeeld van hoe virus en economie verweven zijn, zegt Snowden. De rijzende Chinese middenklasse voedt de vraag naar vlees van schubdieren, civetkatten en ander bosdieren, de vermoedelijke ontbrekende schakels in de coronaoverdracht van vleermuis op mens. ‘De eerste coronapatiënten hadden boodschappen gedaan op een drukke, vieze markt in Wuhan waar vlees van wilde dieren werd verkocht. Die markt is symptomatisch voor de snelle urbanisering in de wereld, met overvolle, onhygiënische steden waarin virussen zich snel verspreiden.

‘Corona is typisch een ziekte van de globalisering. Onze steden zijn allemaal met elkaar verbonden doordat mensen en goederen af- en aanvliegen. Daardoor kan een virus dat ’s ochtends Jakarta velt, tegen de avondschemering arriveren in Kinshasa, Mexico-Stad en Amsterdam.’

Nationalistische reflex

Het baart Snowden zorgen dat veel samenlevingen sinds de corona-uitbraak in een nationalistische reflex schieten. ‘Ik zeg niet dat ik kritisch sta tegenover bijvoorbeeld het lamleggen van het vliegverkeer van en naar China toen de epidemie uitbrak. Dat was noodzakelijk. Tegelijkertijd is het virus zich ondanks alle nationale maatregelen meedogenloos blijven verspreiden. Om pandemieën in het vervolg in de kiem te smoren, is er méér, niet minder internationale samenwerking nodig.’

Grenzen houden geen virussen tegen, zegt Snowden. ‘Het is een illusie dat nationale grenzen van betekenis zijn in een geglobaliseerde medische omgeving.’ De vele doodverklaringen van de globalisering van de laatste tijd komen hem wereldvreemd voor, alsof je de verspreiding van seksueel overdraagbare aandoeningen als syfilis of aids wil tegengaan door kuisheid te bepleiten – niet een heel realistisch recept.

‘We zitten allemaal in hetzelfde schuitje. Alle landen zijn onontkoombaar met elkaar verbonden, dat heeft niets met ideologische voorkeuren te maken, het is simpelweg hoe de wereldeconomie werkt. Waarom aanvaarden we dat niet en proberen we daar niet op een humane en medisch verantwoorde manier mee om te gaan? Globalisering maakt ons kwetsbaar en heeft slechte kanten, maar dat betekent niet dat we gedoemd zijn te bezwijken aan ziekten als corona. Het betekent alleen dat we beter moeten nadenken over hoe we ons tegen epidemieën kunnen wapenen.’

Het zou bijvoorbeeld goed zijn als bedrijven hun wereldwijde toeleveringsketens minder kwetsbaar maken, maar om dan meteen de hele globalisering bij het grofvuil te zetten, is het kind met het badwater weggooien, vindt Snowden. Neem de scheepvaart, zegt Snowden. Eeuwenlang verspreidde de builenpest zich van haven tot haven via de ratten op handelsschepen die de pestbacterie bij zich droegen. Dat de builenpest na de derde en tot dusver laatste pestpandemie (1855-1960) op zijn retour raakte, kwam niet doordat de scheepvaart in de ban ging, maar doordat scheepsbouwers hun schepen ‘rattenbestendig’ maakten, waardoor de harige verstekelingen niet meer aan boord konden komen.  

Duurkoop

Of neem ontwikkelingshulp. Zeker op medisch vlak zijn alle bezuinigingen op ontwikkelingshulp goedkoop duurkoop gebleken, zegt Snowden. De ebola-uitbraak in Meliandou veroorzaakte, naast onnoemelijk leed in West-Afrika, op een haar na een pandemie. 

‘Patiënten zijn als schildwachten: ze waarschuwen ons dat er een ziekte gaande is. Als mensen geen toegang hebben tot medische zorg, kan er een epidemie ontstaan zonder dat we er erg in hebben. Met het geld dat rijke landen uiteindelijk kwijt waren aan de bestrijding van de ebola-epidemie, hadden we heel West-Afrika goede ziekenhuizen kunnen geven en nog geld overgehouden ook.’

Mens en microbe zijn verwikkeld in een darwiniaans gevecht om te overleven, beschrijft Snowden. In dat gevecht zijn microben – virussen, bacteriën en andere micro-organismen – duidelijk in het voordeel. De wereld telt er naar schatting een quintiljoen – een 1 met dertig nullen, meer dan alle sterren in het heelal. ‘De snelheid waarmee zij zich vermenigvuldigen en aanpassen, is angstaanjagend. Op dat front kan de mens niet met ze wedijveren. Onze enige wapens zijn ons verstand, en onze gave om samen te werken.’

Literair advies

Snowdens verstrekt in zijn 600 pagina’s tellende Epidemics and Society ook literair advies. Zo sabelt hij Thomas Manns klassieker De dood in Venetië neer. Mann schreef ‘medische geschiedenis’ met zijn hoofdpersoon, ‘de eerste cholerapatiënt ooit die stierf terwijl hij vredig slapend in een ligstoel lag’. In werkelijkheid, schrijft Snowden, stierven choleralijders zo’n gruwelijke en gore dood, een martelgang van diarree en braaksel, dat weinig kunstenaars hun vingers aan de ziekte durfden branden. Dit in tegenstelling tot ‘poëtischere’ ziektes als tuberculose – denk aan John Keats (La Belle Dame Sans Merci), Puccini (La bohème) of opnieuw Mann (De toverberg).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden