McDonalds en drugs in Rio?s sloppen

De drugsmaffia maakt de dienst uit in de grootste sloppenwijk van Rio. Toch kunnen toeristen er een kijkje nemen...

Van onze correspondent Cees Zoon

RIO DE JANEIRO Een gepantserde geldwagen staat pontificaal voor een bankkantoortje midden in de drukste straat. Geen probleem, lacht Lucy: ‘Niemand durft er een vinger naar uit te steken.’ Want ook al schittert de politie door afwezigheid, iedereen weet dat er hier met ordinaire criminelen weinig zachtzinnig wordt omgesprongen.

‘De enige bankoverval, op dat kantoortje van de Itau-bank, was het werk van twee politieagenten. Die werden gepakt en uitgeleverd aan hun collega’s. Normaal gesproken zouden ze zijn doodgeschoten, maar in het geval van agenten levert dat natuurlijk een hoop narigheid op.’

In veel opzichten is dit een ‘normale’ wijk van een grote Zuid-Amerikaanse stad. Het hart van de buurt zijn uitpuilende winkelstraatjes, met apotheken, bars en restaurants, en drie bankfilialen. Er is zelfs een serieus fileprobleem. De hoofdstraat zit een groot deel van de dag verstopt met auto¿s, taxi’s en bussen, die zelfs hier vaste routes rijden. Het meest praktische is daarom de motortaxi. Bij het ‘station’ in de Via Apia staan een stuk of dertig motoren: je springt achterop en laat je naar boven scheuren.

Een sterke rioollucht en bergen vuilnis herinneren eraan dat het niet om een normale wijk gaat. Dit is Rocinha, de grootste favela van Rio de Janeiro. In deze sloppenwijk wonen zo’n 180 duizend mensen, evenveel als in, pakweg, de stad Groningen.

Ze hebben alles wat mensen in een gewone stad hebben, al is een hoop illegaal, zoals de van de hoofdleidingen afgetapte elektriciteit. Maar één ding hebben ze niet: een normale overheid. De Braziliaanse staat ontbreekt volledig, de dienst wordt uitgemaakt door de drugsmaffia.

Omdat Rocinha niet normaal is, staat de sloppenwijk op de lijst van toeristische attracties. Ter afwisseling van de dagen op de luxe stranden en de nachten in de feestelijke disco’s kunnen de bezoekers een kijkje gaan nemen in het dagelijks leven van Rio’s tweederangs burgers. ‘Maar het is beslist geen aapjes kijken’, benadrukt Lucy, de gids van Favela Tours, die elke dag een handjevol buitenlanders mee de mega-favela inneemt.

‘Geen voyeurisme’ is de slogan van het reisbureautje. ‘Iedereen wordt er beter van. Wij steken 20 procent van wat de toeristen betalen in sociale projecten in de buurt en we geven ze een hoop informatie over hoe de mensen hier leven.’

De toeristen worden ook langs wat stalletjes geleid waar enkele buurtbewoners wat proberen te verdienen met de verkoop van naïeve schilderijtjes van dubieuze kwaliteit en kunstnijverheidsproducten van gerecycled materiaal.

De helft van de inwoners moet elke dag naar de dure wijken van Rio waar ze werken in slecht betaalde banen, maar zo’n 30 procent werkt inmiddels in Rocinha. Wie een hamburger wil gaat naar de favela-McDonalds, wie behoefte heeft aan een krant leest de favela-bode en de kabel-tv heeft zijn eigen lokale nieuwszender, TV ROC.

De meeste huizen in de wirwar van straatjes zijn van beton en baksteen. Ondernemende types hebben er zelfs complete flatgebouwen neergezet, en vanuit praktisch elk raam hebben ze uitzicht op de adembenemende bergen van Rio, de beroemdste stranden ter aarde en het Christusbeeld dat tegenwoordig een van de zeven wereldwonderen is. En ook op de American School, de duurste privéschool van Brazilië, en verderop de duurste golfclub. Beneden duikt de weg direct een tunnel in die uitkomt in de sjieke en hippe wijken Leblon en Ipanema. Dat is kenmerkend voor Brazilië: de sloppenwijken zitten altijd bovenop de lip van de rijken.

De toeristengroepjes (deze keer vier Australiërs en twee Duitsers) worden getolereerd door de machthebbers, maar wel in de gaten gehouden: ‘De waakhonden van de drugshandelaren zijn overal. Jullie mogen wel foto’s maken, maar liever niet van de mensen. En niet de kleine steegjes in, want daar zijn de bocas de fumo, de verkooppunten van drugs.’

Rocinha wordt volledig gecontroleerd door de Vrienden van Vrienden (ADA), een afscheiding van de drugsmaffia Rood Comando, die na een heftige oorlog vorig jaar de macht uit handen moest geven.

De ADA-godfather zou een dertiger genaamd Nate zijn, die beschikt over een man of 2.500, handelaren en leden van zijn privéleger. De maffia zou alleen al in Rocinha aan de drugshandel meer dan 3 miljoen euro per maand overhouden.

Beneden bij de ingang hangen wat zwaar bewapende politiemannen rond: ‘Die zijn vooral om drugskopers uit andere buurten af te schrikken.’ Al hoeven de kopers hier niet zelf te komen want de trafico, zoals de drugsmaffia kortweg heet, bezorgt ook aan huis in heel Rio.

We passeren het officiële politiebureautje een paar straten verder. De Braziliaanse overheid heeft de wettelijke plicht een politiepost in te richten wanneer het aantal inwoners een bepaalde grens bereikt.

‘Maar de twee agenten hier komen de deur niet uit’, grinnikt Lucy. ‘Nou ja, twee keer, om te lunchen, en ‘s avonds als ze naar huis gaan.’

Wanneer de bikkelharde elitetroepen van de politie besluiten Rocinha binnen te trekken voor een drugsvangst of een arrestatie leidt dat steevast tot oorlogstaferelen. De favela ligt strategisch tussen de bergen en de nauwe toegang is makkelijk te beheersen.

Alleen schietend kan de politie zich een weg naar binnen banen: ‘En de politie in Rio is nog altijd van eerst schieten en dan vragen stellen.’

De overheid mag voorzieningen leveren en sociale projecten uitvoeren, maar heeft verder helemaal niets te vertellen in Rocinha. Net als in de andere favelas bemoeit de drugsmaffia zich ook steeds nadrukkelijker met lokale verkiezingen door zich openlijk achter een kandidaat te scharen.

Maar voor de rest is Rocinha een vrij normale wijk. Bij de loopbrug voor de sambaschool wordt het groepje toeristen aangesproken door een klein zwart jongetje in een smetteloos schooluniform. ‘Spreken jullie Engels? Ik ook. Ik heet Edson en ik spreek Portugees, Spaans, Engels en vier woorden Japans. Willen jullie mijn schilderijtje niet kopen?’

Edson zal later ongetwijfeld behoren tot degenen die met succes de overstap maken van de favela naar de betere buurten van Rio die de inwoners van Rocinha nu alleen als uitzicht hebben.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden