Max Tegmark

Probeer ingewikkelde theorieën maar eens inzichtelijk te maken. Max Tegmark slaagt daar deels in.

Max Tegmark: Our mathematical universe - my quest for the ultimate nature of reality

***


Knopf; 432 pagina's; ca. euro 22,-.


Een beetje een lefgozertje is hij altijd wel geweest, de Zweeds-Amerikaanse theoretisch fysicus Max Tegmark. Jaren geleden stelde hij voor om zelfmoord te plegen. Niet uit wanhoop. Maar puur voor de wetenschap.


Dat kwam zo. In de wereld van de kleinste deeltjes zijn grootheden niet bepaald, maar hebben ze verschillende eigenschappen tegelijk. Elektronen zijn op meerdere plaatsen tegelijk, atomen zijn tegelijk wel en niet vervallen. Bij een meting wordt één van de mogelijkheden geselecteerd. Op papier werkt de quantumtheorie, die dat allemaal keurig beschrijft, uitstekend. Maar filosofisch zijn er vragen te over. Als bijvoorbeeld een deeltje in twee toestanden tegelijk verkeert, betekent dat dan bij een meting in feite twee werkelijkheden ontstaan, één met een meting van de ene toestand en één met ene meting van de andere toestand?


Om die mogelijkheid van parallelle werkelijkheden voor eens en voor altijd te onderzoeken, stelde Tegmark voor om een quantum-machinegeweer te gebruiken. Dat drukt elke seconde af, 'klik', maar of er een kogel komt, is gekoppeld aan de toestand van een deeltje in het systeem. Dat deeltje kent twee toestanden, aan of uit. Bij een meting aan, schiet het geweer. Anders is er alleen een klik.


Wie naast het geweer zit hoort een volkomen willekeurige reeks klikken en schoten, dat is duidelijk. Maar wat hoort iemand die zijn hoofd voor de loop houdt? Als er maar één werkelijkheid is, is het na hooguit een paar klikken afgelopen. Maar als er eindeloos veel parallelle werkelijkheden zijn, hoort de waaghals een eindeloze reeks klikken en nooit een schot. Klik, klik, klik.


Het is dat Tegmark (46) tegenwoordig een gelukkige vader is, anders zou hij het waarschijnlijk nog echt proberen ook. Maar in zijn nieuwe boek Our Mathematical Universe legt hij omstandig uit dat hij het waarschijnlijk gewoon zou overleven. Alles wijst er volgens hem op dat we niet in één werkelijkheid leven, maar in een oneindige zee van mogelijke werkelijkheden, deels in delen van het universum die sinds de oerknal principieel onbereikbaar zijn. Alleen op die manier zijn de eigenaardigheden van de oerknal en van de deeltjeswereld met elkaar te verbinden. Hoe dat gebeurt, is een bepaald duizelingwekkend verhaal, deels gebaseerd op Tegmarks eigen bijdragen aan de kosmologie, waarvan de bottom line is dat het universum veel groter is dan ons zichtbare heelalletje en niet zozeer een ding, als wel een wiskundig object.


Tegmark is een van de glamourboys van de Amerikaanse fysica en in de uitgeverslogica is een boek als het zijne overmijdelijk: persoonlijk, vlot geschreven, met uitdagende opvattingen en vergezichten. In het geval van Tegmark zit de lezer er een beetje bij en kijkt ernaar. Of andere fysici erg zijn gecharmeerd van zijn inzichten, is onduidelijk. En eerlijk gezegd: het idee dat alles 'eigenlijk' wiskunde is, is evenmin heel verhelderend. Wiskunde maakt het er voor veel stervelingen nu eenmaal niet beter op.


Maar misschien ligt dat gewoon wel aan het krankzinnig ingewikkelde onderwerp, want ook veteraan Alan Lightman komt er in zijn nieuwe boek The Accidental Universe, eveneens over quanta en universa, niet goed uit. Lightman (65) is al een carrière lang tegelijk fysicus en romancier, en leverde een aantal ware juweeltjes af, waarin de leek op een heel intuïtieve manier gevoel kreeg voor bijvoorbeeld de consequenties van de relativiteitstheorie.


Zijn oude Einstein's Dreams, een lange reeks droomachtige ruimtetijdvarianten, is wat dat betreft onovertroffen. Zijn Dance for Two over quantumgeschiftheid eveneens. En ook het recentere Mr G, over de evolutie van het heelal (of G gravitatie is of God, laat hij in het midden), was een geslaagd literair non-fictie-experiment. Maar in The Accidental Universe gaat het mis. Te uitleggerig, te weinig intuïtief en literair. En per saldo vooral saaier dan de bepaald wel opwindende moderne kosmologie verdient.


Alan P. Lightman: The Accidental Universe - The World You Thought You Knew

**


Pantheon; 176 pagina's; ca. euro 20,-.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.