Max Kohnstamm (96) overleden

AMSTERDAM - Historicus, diplomaat en intellectueel Max Kohnstamm is woensdag op 96-jarige leeftijd overleden in zijn woning aan de Prinsengracht. Dat heeft zijn familie vrijdag bekendgemaakt. Hij droomde van een Verenigde Staten van Europa.

Max Kohnstamm in 2004. © ANP

Hij raakte zijn geloof in God kwijt in het concentratiekamp Amersfoort. Hij kreeg er daar ook een ander geloof voor terug: dat in het Europese ideaal. Het zou een geloof zijn dat hij tot zijn dood bleef aanhangen.

Groot pleitbezorger
Kohnstamm werd bekend als de secretaris van koningin Wilhelma in de drie eerste naoorlogse jaren en als groot pleitbezorger van Europese samenwerking en zelfs een voorstander van een Verenigde Staten van Europa. Hij was nauw betrokken bij de oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) in 1952, de voorloper van de EU. Ruim 25 jaar was hij een persoonlijke vriend van Jean Monnet, de oprichter van de EGKS. Kohnstamm pleidooi voor samenwerking was gebaseerd op de overtuiging dat in het competitieve element van ieder mens de oorzaak van elk conflict was gelegd. 'Kain was niet slechter dan Abel, maar als twee mensen de wereld willen verdelen gaan ze hun allebei hun ondergang tegemoet.'

Kohnstamm werd in 1914 geboren. Hij was de zoon van Philip Kohnstamm, een Nederlands natuurkundige, filosoof en grondlegger van de wetenschappelijke pedagogiek en didactiek in Nederland, en An Kessler - telg uit een geslacht van de oprichters van de Koninklijke Nederlandsche Petroleum Maatschappij - de latere Shell.

Nauwelijks geloof
Hoewel de familie een Duits- joodse afstamming had, werd aan het geloof nauwelijks iets gedaan. Kohnstamm werd protestants opgevoed in een woning in Ermelo dat voor de oorlog een verzamelplek was voor intellectuelen. Zelf studeerde Max moderne geschiedenis. Na zijn kandidaatsexamen ging hij in 1938-1939 een jaar naar de Verenigde Staten voor een studie van de New Deal van president Roosevelt. In 1942 zat hij enkele maanden gevangen in Kamp Amersfoort. De gevangenschap en het schuldgevoel dat te hebben overleefd, hadden een enorme invloed op hem.

Hij schreef later een brievenboek over het kampleven tijdens de oorlog. 'In Amersfoort, waar ik met een groepje medegevangenen, in die koude winter van '42- 43, sneeuw van de ene naar de andere kant van een vlakte moest sjouwen, heb ik mij voor 't laatst, heel sterk, in Gods hand gevoeld.'

Ter gelegenheid van de verjaardag van Adolf Hitler werd hij op 20 april 1943 vrijgelaten, maar in juni van dat jaar werd hij opnieuw gevangengenomen en als gijzelaar in de kampen Haaren en Sint-Michielsgestel opgesloten. In laatstgenoemde kamp behoorde hij tot de Heeren Zeventien.

Particulier secretaris
Na de oorlog was hij drie jaar particulier secretaris van koningin Wilhelmina en later Secretaris van de Hoge Autoriteit van de EGKS te Luxemburg. 'De historie bewijst dat daar waar geen gemeenschapsvormen tot stand zijn gekomen -waar dus alleen het competitieve element speelt- het conflict geboren is.'
Zijn inzet voor het ideaal maakte mensen soms bijna gek. Zelfs zijn kinderen waren het 'Europa-gedoe' wel eens zat.

Van 1976 tot 1981 was hij de eerste president van het Europees Universitair Instituut te Florence. Hij werd later erevoorzitter van het European Policy Centre in Brussel. In 1977 kreeg Max Kohnstamm de Wateler Vredesprijs, in 1987 de Jean Monnetprijs en in 2004 een Roosevelt Freedom Award.

Kohnstamm was overtuigd dat alleen verregaande Europese samenwerking een herhaling van de rampzalige oorlogen kon voorkomen. Het stemde hem ook droevig dat in de laatste jaren het debat in Nederland over Europa zich beperkte tot de hoogte van de bijdrage. Hij bleef een Europese idealist, ook toen tegenstanders hem gebrek aan realiteitszin verweten.

 In Amersfoort, waar ik met een groepje medegevangenen, in die koude winter van '42- 43, sneeuw van de ene naar de andere kant van een vlakte moest sjouwen, heb ik mij voor 't laatst, heel sterk, in Gods hand gevoeld.  
Max Kohnstamm
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.