Matigen of nog verder naar links, dat is de vraag

Vrijwel zeker kiest het Britse Labour dit weekeinde Jeremy Corbyn weer tot leider. Zijn al dan niet militante aanhang is sinds vorig jaar alleen maar groter geworden. Toch zijn er ook tegengeluiden te horen, vooral uit de gematigde hoek. 'Een leider moet er voor iedereen zijn, niet alleen voor gelijkgestemden.'

Jeremy Corbyn sprak in augustus tijdens een Labour-bijeenkomst in het Schotse Glasgow. Een aanhanger: `De media stellen Corbyn radicaler voor dan hij is. Hij is wat we vroeger gewoon links noemden.' Beeld null
Jeremy Corbyn sprak in augustus tijdens een Labour-bijeenkomst in het Schotse Glasgow. Een aanhanger: `De media stellen Corbyn radicaler voor dan hij is. Hij is wat we vroeger gewoon links noemden.'

'To-ries out. To-ries out. To-ries out.' De drie lettergrepen galmen tussen de glazen kantoorgebouwen die het stationsplein van Milton Keynes omgeven. Vanaf een omgebouwde brandweerauto kijkt Jeremy Corbyn toe hoe enkele honderden volgelingen hun onvrede uiten over de heerschappij van de Conservatieven. 'Hij is onze hoop voor een andere samenleving,' zegt de 32-jarige advocate Amina El-Marini. 'Mensen zeggen dat Corbyn te zachtaardig is, maar dat is juist zijn kracht. Hij is anders dan andere politici. Zonder hem zou ik niet geïnteresseerd zijn in politiek.' Het is een echo van vorige zomer, toen Labour na de traumatische verkiezingsnederlaag in de ban geraakte van Corbynmania. Een jaar later is de aantrekkingskracht van deze socialist alleen maar groter geworden. Dankzij hem is Labour uitgegroeid tot de grootste politieke partij van Europa. Overal brengt hij rode legers op de been, van Liverpool tot Londen, van Ramsgate tot Redruth. 'Te lang hebben we onze idealen verloochend, met de Blair-tijd als dieptepunt,' zegt de 63-jarige Anthony Ford. 'De media stellen Corbyn radicaler voor dan hij is. Hij is wat we vroeger gewoon links noemden.'

Onvrede

Gewoon links. Daar is niet iedereen blij mee. De visie van El-Marini en Ford wordt bijvoorbeeld niet gedeeld binnen de Labour-fractie in het Lagerhuis. Daar heerst onvrede over Corbyns socialistische koers, zijn gebrek een leiderschap en de terugkeer, in zijn kielzog, van militante leden die eind jaren tachtig onder de hervormer Neil Kinnock met moeite uit de partij waren gezet. In het afgelopen jaar heeft de 67-jarige meerdere couppogingen vanuit de fractie overleefd, alsmede een komisch toneelstuk waarin de jonge Jeremy werd neergezet als een idealistische stuntelaar op een motorfiets.

De Britse stem voor een Brexit zette de situatie in Labour op scherp. Corbyns onwil om met overtuiging campagne voeren voor de EU, een instituut waar hij niet in gelooft, heeft na het referendum geleid tot een massale opstand van de fractie. Corbyn weigerde plaats te maken en zei juist te genieten van de interne strijd. De partijleden herkiezen hem komend weekeinde vrijwel zeker als leider tijdens het Labour-congres in Liverpool.

'Hij is onze hoop voor een andere samenleving.' Beeld null
'Hij is onze hoop voor een andere samenleving.'

Eurogezind

Zijn uitdager heet Owen Smith. De 46-jarige profileert zich als de man die de 116 jaar oude partij van de ondergang kan redden. Anders dan Corbyn is Smith eurogezind en voor de vernieuwing van het nucleaire wapenarsenaal - twee heikele onderwerpen - maar hij is nog steeds linkser dan Blair of Brown. Bovenal werpt hij zich als een capabele leider. Corbyns manier van leiding geven zou chaotisch zijn. Zo benoemde hij de zieke Thangam Debbonaire, afgevaardigde in Bristol, ongevraagd tot woordvoerder Culturele Zaken om haar na een dag weer te ontslaan omdat hij zich had verrekend. Vanwege personeelsnood heeft hij een politica die geen benul van buitenlandpolitiek de portefeuille Buitenlandse Zaken geschonken.

De strijd tussen Corbyn en Smith is bitter geweest. Er zijn meerdere rechtszaken over de kiesprocedure gevoerd. Eerst was er de vraag of Corbyn automatisch op het stembiljet mocht plaatsnemen, iets waarover de regels geen duidelijkheid boden. Vervolgens besloot de partijleiding dat de 130 duizend mensen die sinds januari als aanhangers van Corbyn lid waren geworden niet mochten stemmen, terwijl zij die vorig jaar drie pond hadden betaald voor een geaffilieerd lidmaatschap (met stemrecht) volwaardig lid moesten worden. Dat besluit werd in beroep goedgekeurd. Het zal Corbyn niet van de overwinning af kunnen houden.

Het is symbolisch voor de veranderingen in Labour dat het partijcongres in Liverpool wordt gehouden. De havenstad vormde in de jaren tachtig het terrein van de Militant Tendency, een trotskistische vleugel die Labour op ruwe wijze trachtte over te nemen. 'Wij steunen Labour zoals een touw een opgehangen man steunt', oreerde een bestuurder van Militant eens bij een bijeenkomst. Vice-partijleider Tom Watson ziet ook nu een infiltratie van trotskisten. Anders dan de SP in Nederland heeft de 'hard left' in het Verenigd Koninkrijk nooit afstand genomen van de revolutionaire, buitenparlementaire strijd.

Door een ruit van het kantoor van het lesbische Kamerlid Angela Eagle ging een steen. Zij had Corbyn als eerste uitgedaagd om het partijleiderschap. 'Angie de Pot', werd ze genoemd tijdens bijeenkomsten. Beeld null
Door een ruit van het kantoor van het lesbische Kamerlid Angela Eagle ging een steen. Zij had Corbyn als eerste uitgedaagd om het partijleiderschap. 'Angie de Pot', werd ze genoemd tijdens bijeenkomsten.

'Na het verlies van de verkiezingen van 2015 is het electoraat van de partij veranderd,' zegt Keith Laybourn, politicoloog aan de universiteit van Huddersfield. 'Veel mensen die de partij een kwart eeuw geleden hebben verlaten zijn teruggekeerd. Sommige van hen die ik heb ontmoet geloven meer in revolutionaire dan democratische verandering.'

Het raakt de essentie van de strijd om Labours ziel. Wat wil de partij zijn? Een sociale beweging, zoals Corbyn en een aanzienlijk deel van de leden willen, of een parlementaire partij, zoals Smith en het grootste deel van de fractie voorstaan?

Hoewel hij al sinds 1983 in het Lagerhuis zit, is Corbyn nooit een toegewijde zoon van Westminster geweest, wat prima aansluit in een tijd waarin politici worden gewantrouwd. Beter voelt hij zich thuis bij solidariteitsavonden voor Cuba of protestmarsen voor Palestina, iets waar fabrieksarbeiders in Bolton en Burnley op hun beurt weinig om geven. Zijn interesse ligt meer bij de geschiedenis van het marxisme dan van Labour. 'Corbyn heeft nooit willen begrijpen', zo scheef zijn biografe Rosa Prince, 'dat de Britse arbeidersbeweging altijd meer te danken heeft gehad aan de kerk dan aan het marxisme.'

Het Joodse Labour-kamerlid Ruth Smeeth neemt een lijfwacht mee naar het partijcongres in Liverpool. Antisemitisme binnen de Corbyn-achterban bracht haar eerder al in tranen. Beeld null
Het Joodse Labour-kamerlid Ruth Smeeth neemt een lijfwacht mee naar het partijcongres in Liverpool. Antisemitisme binnen de Corbyn-achterban bracht haar eerder al in tranen.

Politieke strijd

Voor Corbyn vindt de ware politieke strijd niet plaats in het Paleis van Westminster - en zeker niet bij het wekelijkse vragenuurtje - maar erbuiten. Zo spelen zijn aanhangers achter de schermen een belangrijke rol bij het toenemend aantal stakingen, bijvoorbeeld in de zorg, het onderwijs en op het spoor. De Labour Partij is bij dit alles slechts een middel tot een doel, of in de woorden van Corbyns rechterhand John McDonnell: 'Ik zit niet bij Labour omdat ik van mening ben dat de partij een of ander superieur, door God gegeven instituut is. Nee. Het is een tactiek. Zo simpel is het.'

Een cruciale rol daarbij speelt Momentum, een groepering die na Corbyns zege een jaar geleden is opgericht door diens oude strijdmakker Jon Lansman. Deze praetoriaanse wacht van de leider bestaat uit 150 plaatselijke afdelingen en telt inmiddels 17 duizend betalende leden. Momentum brengt tientallen actiegroepen samen, van studentenactivisten tot gehandicapten die strijden tegen bezuinigingen, van oude mijnwerkers tot nabestaanden van de Hillsborough-ramp. Leden hebben zelfs geld ingezameld voor partijleden te steunen die een vol lidmaatschap niet kunnen veroorloven.

Momentum brengt twee generaties bijeen: mensen die jong waren in de jaren tachtig en mensen die nu jong zijn, zij die de Socialist Worker lezen en zij die Snapchatten. Dat is grofweg ook de demografische samenstelling bij de massabijeenkomsten van Corbyn zelf. De jongere corbynista's dromen van een eerlijker samenleving, ouderen herinneren zich die. Hoezeer Momentum een partij binnen een partij is blijkt komend weekeinde in Liverpool, waar het een parallelcongres organiseert, The World Transformed. Corbyn is er de bekendste gastspreker.

Maar Momentum zou een Militant 2.0 zijn. Volgens oud-partijleider Neil Kinnock gebruiken de ervaren trotskisten, zoals Lansman, het enthousiasme van jonge activisten om de partij te kapen. Binnen Momentum circuleert een zwarte lijst met namen van Corbyns critici binnen de fractie, met het plan om deze weg te krijgen. Selectie van de Lagerhuis-kandidaten is de taak van plaatselijke partijafdelingen, die stuk voor stuk worden overgenomen door radicaal-links. Deze 'zuivering' geniet de steun van de invloedrijke vakbondsleider Len McCluskey, terwijl Corbyn het stilzwijgend aanschouwt.

Terwijl deze revolutie aan de gang is, voert Labour amper oppositie, dit tot ergernis van uitdager Smith. 'We kunnen het niet toestaan dat these Tories vrij spel hebben en kunnen doen wat ze willen', foetert de vertegenwoordiger van de 'soft left' op een podium van een halfvolle kerk in Londen. Hij draagt een pak, anders dan Corbyn, maar het jasje is uit zodat hij zijn mouwen kan opstropen. 'Mijn bloed kookt', klinkt het boos. 'Ik wil het gevecht aangaan.' Hij pleit voor het beetje bij beetje verbeteren van de bestaande situatie, niet voor het uitroepen van een revolutie.

Smith staat in de traditie van Labour, dat nooit is opgericht als socialistische partij of als sociale beweging. 'Wat werd opgericht', zo beweerde Richard Angell van de blairistische pressiegroep Progress tegenover The Guardian, 'was een partij die tot doel had om leden van de arbeidersklasse in het parlement te krijgen in de hoop dat hoe meer gewone mensen beslissingen zouden nemen, des te beter die beslissingen zouden uitpakken voor gewone mensen.' Waar bijeenkomsten van Corbyn lijken op religieuze seances staat bij Smith de drang naar bestuursmacht centraal.

Luciana Berger, een Blairite, ontving een foto van een mes. 'Jou gaat overkomen wat er met Jo Cox is gebeurd', luidde de begeleidende boodschap. Labour-Kamerlid Jo Cox werd kort voor het Brexit-referendum vermoord. Beeld null
Luciana Berger, een Blairite, ontving een foto van een mes. 'Jou gaat overkomen wat er met Jo Cox is gebeurd', luidde de begeleidende boodschap. Labour-Kamerlid Jo Cox werd kort voor het Brexit-referendum vermoord.

Dat gaat er goed in bij David McKenzie, een 25-jarige boekhouder en zoon van een Labour-politicus die zijn zetel heeft verloren aan de Schotse Nationalisten. 'Ik heb vorig jaar voor Corbyn gestemd, maar hij heeft het niet. Zijn Lagerhuis-optredens zijn tenenkrommend. We zijn meer dan een protestpartij.' Een paar banken verderop zit een andere bekeerling, buschauffeur Dane Cross uit Londen. 'Corbyn moet beter omgaan met andersdenkenden binnen de partij. Een leider moet er voor iedereen zijn, niet alleen voor gelijkgezinden,' zegt hij.

Smith geniet de steun van de gevestigde orde binnen de partij. De Londense burgemeester Sadiq Khan heeft opgemerkt dat Corbyn het bedrijfsleven negeert en moeite heeft met het verschijnsel 'succes'. Oud-Labour kamerlid Tom Harris ziet in de jaren '80-opleving onder leiding van Corbyn - die tijdens de campagne het podium deelde met de jaren '80-band UB40 - het bewijs dat de Labour Partij conservatiever dan de Conservatieven. 'Rooms-katholieke kardinalen bekijken ons met meewarige sympathie. Leden van de Royal Troon Golf Club vragen zich af wanneer de partij zichzelf de moderne tijd binnensleept.'

null Beeld null

Geruchten

Ondertussen houden de kopstukken uit het gematigde kamp zich gedeisd. Er zijn al tijden geruchten dat er na een overwinning van Corbyn in samenwerking met de Liberaal-democraten een nieuwe progressieve, pro-Europese partij ontstaat. Waarschijnlijker is dat gematigde krachten van binnenuit eerst gaan trachten de macht van de leider in te tomen. Zo doken er plannen op om leden van het schaduwkabinet te laten kiezen door de fractie, zodat Corbyn door vijanden kan worden omringd. Corbyn omarmde dat 'democratische proces', maar verving 'fractieleden' door 'gewone leden'.

Het is de vraag of het verder naar links schuiven van Labour de partij geliefd maakt bij een electoraat dat Ed Miliband al te links vond. Sommige plannen van Corbyn zijn populair, zoals huurdersbescherming en nationalisering van nutsbedrijven, maar in peilingen staat hij lichtjaren achter Theresa May (en achter de zwevende kiezers). Verkiezingen zijn nog ver weg, maar nu zouden de Tories, die naar het verlaten midden zijn gekropen, zelfs meer zetels halen dan Blair in 1997. Labours tragedie doet denken aan een ironisch politiek voorstel van Bertolt Brecht: kunnen we de bevolking niet ontslaan en een nieuwe kiezen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden