Materiaal voor 'vuile bom' ligt in Rusland voor het oprapen

Café de Oogst heeft ruiten van spiegelglas, waardoor je niet naar binnen kunt kijken. Het ligt in de smoezelige sneeuw langs de grote weg naar Moskou, tussen de failliete fabrieken die worden gebruikt als opslagloodsen....

Begin deze maand stormde een undercover-eenheid van de Russische veiligheidsdienst, de FSB, vanuit het café het parkeerterrein op, en sleurde zes mannen uit hun auto's. Binnen een minuut lagen ze geboeid met hun gezicht in de sneeuw, vertelt Joelja, de serveerster. 'Uit de achterbak van één van de auto's kwam een container tevoorschijn.' In die container zat volgens de FSB meer dan een kilo hoog verrijkt uranium, dat drie mannen voor dertigduizend 'groenen' te koop hadden aangeboden aan de maffia.

Dat er sinds de ineenstorting van de Sovjet-Unie wordt gehandeld in splijtstof waarvan kernwapens kunnen worden gemaakt, is een publiek geheim. Het prikkelde de verbeelding van Hollywood - James Bond trok ten strijde tegen Russische atoomsmokkelaars - maar ondanks waarschuwingen van experts lag niemand er echt wakker van.

Pas na de terreuraanvallen op de Verenigde Staten bleek dat de realiteit soms meer op een fantastisch filmscenario lijkt dan mensen denken. In Afghanistan vonden journalisten in de villa's die werden gebruikt door Al Qa'ida, half verbrande diagrammen en papieren die erop wezen dat de terreurgroep in ieder geval belangstelling had voor kernwapens. De kans dat Al Qa'ida over een echte bom beschikt is minimaal, maar volgens de Washington Post ligt een 'vuile bom' - een bom van gewone springstof die is volgepakt met kernafval dat bij ontploffing een groot gebied radioactief besmet - binnen hun bereik.

De FSB liet een video van de arrestatie uitlekken naar het tv-kanaal NTV. Volgens de zender ging het om gelegenheidsdieven die het gestolen uranium wilden doorverkopen aan de Balasjicha-bende, bekend vanwege het stelen en omkatten van dure auto's.

Het ministerie van Atoomenergie, dat in Rusland gaat over de opslag en verwerking van uranium en andere radioactieve materialen, deed zijn best de schade te beperken. Het gestolen uranium zou bestaan uit pellets die worden gebruikt als brandstof in kerncentrales, en 'zelfs in theorie' niet geschikt zijn voor het maken van een wapen. Waar het uranium vandaan kwam, hoe het kon worden gestolen, en of er nog meer arrestaties zijn verricht, wil de FSB noch het ministerie zeggen.

Alleen al dit jaar onderschepte de Russische douane aan de grens meer dan tweehonderd ladingen radioactief materiaal. Het gaat in bijna alle gevallen om vrij onschuldige stoffen, niet om uranium of plutonium. Maar zelfs laag-radioactief afval kan worden gebruikt in een 'vuile bom', en het staat vrijwel vast dat lang niet alles door de douane wordt gevonden.

Rusland en de andere landen van de voormalige Sovjet-Unie zijn de voornaamste bron van radioactief materiaal. Er zijn meer dan honderd instellingen die plutonium en verrijkt uranium opslaan, en niet meer dan 30 tot 40 procent heeft veiligheidsmaatregelen die voldoen aan westerse maatstaven. Het internationale Onderzoekscentrum voor Non-proliferatie Studies maakte nog voor 11 september een alarmerende rekensom: zelfs als 99 procent van alle splijtstof in Rusland achter slot en grendel blijft, is de overige 1 procent genoeg voor 130 atoombommen. Conclusie: 'Een goed georganiseerde en goed gefinancierde groep terroristen zou na verloop van tijd in staat moeten zijn een flinke voorraad materiaal aan te leggen dat geschikt is om kernwapens mee te maken.'

De Verenigde Staten hebben sinds 1991 twee miljard dollar uitgegeven voor een betere beveiliging van radioactief materiaal in Rusland, en voor het opzetten van een betere splijtstofboekhouding. Sinds het aantreden van de Russische president Poetin en zijn Amerikaanse ambtsgenoot Bush is de klad in de hulp gekomen. De VS bezuinigen op alles dat met Rusland te maken heeft, en Rusland heeft een deel van de opslagplaatsen weer tot gesloten gebied verklaard voor de VS.

Dmitri Kovtsjegin van het PIR Center in Moskou, een denktank die zich bezighoudt met strategische vraagstukken, is sceptisch over de claim van het atoomministerie dat er een waterdicht systeem is voor de opslag van splijtstof. 'Er is inderdaad nog nooit genoeg verrijkt uranium of plutonium gestolen voor een kernbom. Maar dat is een kwestie van geluk - of misschien is het wel gebeurd en weten we het alleen niet.'

Wat geldt voor uranium en plutonium geldt in nog sterkere mate voor laag-radioactief materiaal dat kan worden gebruikt voor een 'vuile bom'. In een vrijdag gepubliceerd rapport spreekt de Russische Rekenkamer over 'een crisistoestand' bij de opslag en verwerking van kernafval. De opslagplaatsen moeten 'zo snel mogelijk gerepareerd en gemoderniseerd' worden, en 'de veiligheid voldoet niet aan moderne eisen'. Soms staan de bakken met radioactief afval gewoon in de open lucht, op een stuk land dat simpelweg met prikkeldraad is afgezet.

In Moskou slingert zoveel radioactieve troep rond dat het stadsbestuur speciale patrouilles heeft ingesteld om het op te sporen. Instellingen en bedrijven die geen geld hebben om radioactief afval op een veilige manier te verwerken, gooien het gewoon weg. Straffeloos, want in Rusland bestaat geen wet die de bedrijven aansprakelijk stelt voor de gevolgen. Terroristen hoeven volgens Dmitri Kovtsjegin van het PIR Center helemaal geen moeite te doen. 'Materiaal voor een vuile bom is te vinden op elke Russische vuilnisbelt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden