Reportage

Mata Hari: een performance met de dood als slotstuk

Van Mata Hari, de Friese danseres en spion die eindigde voor het vuurpeloton, maakte Ted Brandsen een wervelende choreografie die model staat voor het grote elan van zijn Nationale Ballet. V bezocht de repetities.

Anna Tsygankova als Mata Hari.Beeld Aurélie Geurts

Al vanaf de gang walmt de zweetlucht je tegemoet; de warme, klamme geur van hardwerkende mensen in een te krappe studio. In het danslokaal van Het Nationale Ballet repeteren 75 dansers aan de voorstelling Mata Hari. Verder zitten, hangen of liggen in de studio ook allerlei technici, decorbouwers, de dramaturge, de educatief medewerkster, de dirigent, de pianist en het complete artistieke team. Volle bak dus, met helemaal in het midden choreograaf Ted Brandsen (1959) als de generaal die zijn troepen in het gareel moet zien te krijgen.

Het gaat hem zo te zien tamelijk relaxt af, ruim een week voor de première van Mata Hari, morgenavond bij Nationale Opera & Ballet. Hij is dan ook al negen maanden in de weer met het realiseren van deze grote, avondvullende dansvoorstelling, waarvoor nu in al in het buitenland grote belangstelling bestaat.

Ontspannen, maar tot het uiterste geconcentreerd kijkt hij naar wat zijn dansers op de repetitievloer uitspoken. Zijn ogen schieten alle kanten op, niets lijkt hem te ontgaan.

'Really good, Anna, really good!'. Ted Brandsen complimenteert zijn hoofdrolspeelster, eerste soliste Anna Tsygankova, tijdens de repetities veelvuldig. Mata Hari wordt helemaal haar voorstelling, een tour de force van jewelste. Ze stort zich er genadeloos in, alsof het al première is. Fanatiek bijna, boos op zichzelf als er even iets mis gaat, giechelend als ze merkt dat haar man (sterdanser Matthew Golding) stiekem in de deuropening naar haar staat te kijken. Anna Tsygankova is behalve erg mooi, ook erg expressief en een tikkeltje exotisch - de ideale Mata Hari dus.

Brandsen: 'Anna is perfect voor de rol, een fenomenale danseres op de toppen van haar kunnen. Ik wist meteen: dit is de vrouw die ik moet hebben. Een magnetische persoonlijkheid, ze heeft kracht, is muzikaal en een tikkeltje roekeloos. Bovendien heeft ze een goed gevoel voor fantasie, dus ze kan zich wat dat betreft helemaal met Mata Hari identificeren.'

Ted Brandsen: 'ik wist meteen: dit is de vrouw die ik moet hebben'.Beeld Ernst Coppejans

Drama, romantiek en spanning

Mata Hari als onderwerp voor een avondvullend ballet. Het is nog niet eerder vertoond. En toch: het is een leven vol drama, romantiek en spanning. Mata Hari wordt in 1876 in Leeuwarden geboren als Margaretha Geertruida (Griet) Zelle, dochter van een winkelier in hoeden. Als haar ouders gescheiden zijn en haar moeder op jonge leeftijd overlijdt, wordt ze ondergebracht bij haar peetvader. Ze trouwt de twintig jaar oudere Nederlands-Schotse KNIL-militair Rudolph MacLeod en verhuist met hem naar Nederlands-Indië. Daar sterft haar zoon en uiteindelijk loopt het huwelijk spaak. Griet gaat vervolgens haar eigen weg en begint in Parijs aan een carrière als exotisch danseres. Daarna volgt een even fantasierijk als ook tragisch leven: aanbeden, beroemd, verguisd, veroordeeld, ter dood gebracht.

Brandsen: 'Jaren geleden liep ik al te denken over waarmee wij ons als Nationale Ballet zouden kunnen onderscheiden. Iets nieuws, een Nederlands onderwerp dat ook internationaal aanspreekt, niet de zoveelste versie van Het zwanenmeer of Cinderella. Zo kwam ik bij Mata Hari uit, ook omdat haar dramatische levensverhaal zich uitstekend leent voor een verhalend ballet. Het prikkelt de fantasie: geboren in het 19de-eeuwse Friesland, eigenzinnig, vrijgevochten, een vrouw die haar eigen weg gaat. Ze breekt tal van mannenharten, vindt zichzelf opnieuw uit, wordt danseres en een beroemdheid in Parijs en eindigt als dubbelspion voor een vuurpeloton. Kijk, dan hebben we het ergens over als het gaat om een onderwerp voor een avondvullend ballet.'

Ted Brandsen is ruim dertien jaar directeur van Het Nationale Ballet, het gezelschap waaraan hij tussen 1981 en 1991 als danser verbonden was. Toen hij stopte met dansen werd hij choreograaf; van 1998 tot 2002 was hij artistiek directeur van het West Australian Ballet in Perth. Acht jaar geleden maakte hij in Amsterdam zijn laatste grote ballet: Coppelia, met decors en kostuums van Sieb Posthuma. De afgelopen jaren was hij vooral manager en nauw betrokken bij de fusie van Het Nationale Ballet en De Nederlandse Opera, die samen nu Nationale Opera & Ballet vormen.

Brandsen: 'De fusie en de afwikkeling daarvan was ingrijpend, daarom had ik minder tijd om zelf te choreograferen. Maar nu was er ruimte om weer met de dansers aan de slag te gaan. Dat vind ik belangrijk, want dan ben ik iemand anders dan die meneer achter dat bureau, die af en toe langs komt op een repetitie. Ze zien mij nu met al mijn twijfels in mijn blote kont staan. Want zo sta ik daar, in de repetitiestudio: ik kom binnen als de choreograaf die iets moet maken dat er niet is, samen met hen, die dat ook niet weten. Dan komt het aan op vertrouwen.'

Woord en beeld

Over Mata Hari en haar levensstijl zijn nogal wat boeken verschenen. In Nederland was de tv-serie uit 1980 populair, geregisseerd door John van de Rest met Josine van Dalsum in de hoofdrol. Actrices als Greta Garbo (1931), Jeanne Moreau (1964) en Sylvia Kristel (1985) speelden eveneens de titelrol, in diverse verfilmingen. In 2017 wordt de 100ste sterfdag van Mata Hari herdacht. In het Fries Museum komt een expositie, in datzelfde jaar wordt een nieuwe opera gemaakt.

Dromen

In de balletstudio, die voor zo'n grote productie eigenlijk te klein is, is het voor de argeloze bezoeker nog flink oppassen. Mannenbenen zwiepen rakelings langs je hoofd, hoge hoeden vallen af, hier en daar klettert een geweer tegen de grond.

Twee meisjes van de Nationale Ballet Academie zitten met grote ogen te kijken naar prima ballerina Anna Tsygankova - zo wil ik later ook worden, zie je ze dromen.

Tien minuten pauze. Stoom wordt afgeblazen. Op de gang worden kostuums gepast, dansers gaan op zoek naar suiker, naar hernieuwde energie, een technicus zet met een elektrische schroevendraaier een stalen tuinbankje in elkaar.

'All gentlemen, get your gun!', roept Brandsen als de pauze voorbij is. De mannen moeten hun geweer klaarzetten, aan het eind van de tweede akte wacht de liquidatie -scène. Voordat ze sterft, heeft Mata Hari nog een dramatische pas de deux met haar laatste geliefde. Op de nieuw gecomponeerde, stuwende muziek van Tarik O'Regan stort Tsygankova zich er opnieuw helemaal in, iedereen kijkt ademloos toe.

'Thank you all, till tomorrow!', klinkt het in Brandsens duidelijke dictie om exact 18.00 uur. De middagrepetitie zit erop, de choreograaf trekt zich met het artistieke team terug, er moet worden overlegd.

Mata Hari, of Margaretha Geertruida (Griet) Zelle.

Op zijn kantoor (paars-lila stoeltjes, aan de wanden posters en foto's van onder anderen prinses Beatrix en Hans van Manen, familiekiekjes) mijmert Brandsen nog wat na over deze lange, zware dag. Om Mata Hari te kunnen realiseren, vormde hij drie jaar geleden een artistiek team bestaande uit Tarik O'Regan (muziek), het duo Clement & Sanôu (decors), Francois-Noël Cherpin (kostuums) en Janine Brogt (dramaturgie, libretto).

'Ik geloof heilig in Mata Hari en heb een grenzeloos vertrouwen in mijn team en onze dansers. Maar niet elke dag maak je goud, ik denk ook wel eens: gaat het lukken? Want het moet allemaal wel de moeite waard zijn. Zo'n productie maken we niet voor twaalf keer, maar hopelijk voor tien jaar. Wij zijn het enige dansgezelschap in Nederland dat dit soort grote balletten kan maken. Wat dat betreft horen wij bij de Europese top en kunnen wij ons vergelijken met The Royal Ballet in Londen en het ballet van de Opéra in Parijs.'

Onder directeur Brandsen gaat het intussen uitstekend met Het Nationale Ballet. De zaalbezetting vorig seizoen was 94 procent en dat is ongekend hoog. De groep bedient zich van glamoureuze marketingcampagnes, de AVRO zond de achtdelige documentaire Bloed, zweet en blaren uit, het niveau van de dansers is hoog, eerste solisten als Igone de Jongh en Marijn Rademaker zijn steeds vaker een aantrekkelijk visitekaartje, Viktor & Rolf ontwierpen kostuums, Erwin Olaf maakte foto's.

Het repertoire is gevarieerd - grote, klassieke balletten naast modern werk, gevestigde namen (Hans van Manen) naast nieuwe ontdekkingen (Justin Peck uit New York die in juni zijn bejubelende The Year of the Rabbit komt instuderen, op muziek van Sufjan Stevens) . De Junior Company zorgt intussen voor verse input en talentontwikkeling. Ook internationaal timmert het gezelschap aan de weg: vorig jaar waren er tournees naar China, Hongkong, Sint Petersburg en Londen, en dit jaar naar Spanje. Frankrijk en Mexico staan op het programma.

Het Nationale Ballet in cijfers

Het Nationale Ballet ontvangt jaarlijks 11.238.000 euro aan subsidies, waarvan 6.956.000 van het ministerie van OCW en 4.282.000 van de gemeente Amsterdam. Aantal dansers: 75. Aantal nationaliteiten (inclusief Nederland): 21. Aantal bezoekers in 2015: 148.595 (recordaantal). Gemiddelde zaalbezetting in Nationale Opera & Ballet: 94 procent.

Voor Mata Hari zijn 315 kostuums gemaakt, waarvan tien voor de hoofdrol. Tien kostuumateliers in drie landen hebben meegewerkt. De oude hutkoffer van Louis Vuitton, kost normaal gesproken 20 duizend euro, maar is nagemaakt naar eigen ontwerp. De totale productiekosten voor Mata Hari bedragen 1,5 miljoen euro en zijn deels bekostigd door crowdfunding en donaties.

Omdat ook Het Nationale Ballet op de kleintjes moet letten, werd vorig jaar onder de noemer 'Kleedgeld voor Mata Hari' een inzamelingsactie gestart. Particulieren konden voor bedragen tussen 100 en 5.000 euro donateur worden en zo bijdragen aan de elf handgemaakte, rijk gedecoreerde kostuums die Anna Tsygankova zal dragen. Daarvoor was 55 duizend euro nodig; de actie bracht uiteindelijk het volledige bedrag op.

Vijf dagen later. De repetities zijn inmiddels verplaatst van de studio naar de grote zaal. Het verschil is immens: in het transparante decor oogt alles ineens imposant - de kostuums, de belichting, de groepsdansen. Brandsen zit vlak bij een batterij aan theatertechniek en staat via de geluidsinstallatie in direct contact met zijn dansers. In een heftige scène wordt Igone de Jongh (die in de tweede cast de rol van Mata Hari danst) bijna omvergelopen door een peloton woeste mannen. Even zit de schrik er goed in.

'Igone, are you okay?', roept Brandsen vanuit de zaal. Ja, Igone is oké. Even later is de choreograaf geagiteerd omdat er te veel geel licht op het podium staat en omdat er bij het verschuiven van de spiegelpanelen een snerpend geluid te horen is. 'Komt goed', aldus de onverstoorbare technici. Als Brandsen na de repetitie aan Igone de Jongh in alle rust voordoet hoe je dramatisch aan je eind kunt komen, is iedereen gerust: Ted heeft alles onder controle.

Josine van Dalsum in de tv-serie uit 1980.

Risico's

Naar Mata Hari komt de komende weken een aantal buitenlandse balletdirecteuren kijken. Iedereen is naarstig op zoek naar nieuwe titels, dus wie weet kan deze productie nog jaren vooruit, ook internationaal. Maar riskant is de hele onderneming zeker ook.

Brandsen: 'Risico's horen bij het vak, risico's horen bij het leven, elke dag weer. Ik weet nu al dat er bepaalde critici zullen zijn die het helemaal niets vinden. Nou ja, dat hoort erbij. Maar als het publiek zou wegblijven, is dat een enorme sof voor het gezelschap, en voor mij natuurlijk. Ik ga er overigens vanuit dat het publiek het geweldig vindt, daar heb ik alle vertrouwen in.'

Dan moet hij terug naar de zaal, waar de technici tegen diverse obstakels aanlopen. Morgenochtend om negen uur zit hij weer achter zijn bureau om zaken te regelen en roosters te bekijken. Daarna om half tien opnieuw de studio in en tot middernacht doorwerken aan Mata Hari.

Nieuwe dag, nieuw zweet.

Mata Hari door Nationale Opera & Ballet, choreografie Ted Brandsen. In Muziektheater Amsterdam, première 6/2. Daar t/m 26/2.


Ted Brandsen over Mata Hari

'Toen zij in 1903 in Parijs aankwam, maakte ze daar meteen furore. Haar ster steeg als een komeet, alle kranten schreven over haar, iedereen kende haar naam. Ze verkeerde in de hoogste kringen, kreeg bont en juwelen van haar minnaars, en koetsen, een appartement en kasteeltjes. Vanuit het niets werd ze omgeven door weelde. Puccini schreef haar brieven vol bewondering, Debussy ook. Ze werd op handen gedragen door theatermakers, critici, baronnen en generaals. Een instant celebrity zoals we dat tegenwoordig noemen.

'Nee, een groot danseres was ze niet - ze had totaal geen scholing, maar ze was een fenomeen zoals ook Isadora Duncan dat was. Maar ook al was ze niet geschoold, ze moet toch iets bijzonders hebben gehad. Ze begon altijd in vol ornaat met sluiers en shawls en eindigde bijna naakt, dat was natuurlijk een belangrijk onderdeel van de attractie, dat was haar claim to fame. In die tijd kreeg men al een appelflauwte als er alleen al een enkel te zien was.

'Ze reisde door heel Europa, trad op in de Scala van Milaan, in de grote theaters van Madrid, Wenen en Berlijn. Aan die carrière kwam plotseling een eind toen ze in 1914 in Duitsland een nieuw contract had en de oorlog uitbrak: op de dag van de première ging het theater dicht. Daarna werd ze benaderd door de Duitse inlichtingendienst en ging ze spioneren. Ze moest wel, ze had altijd geldgebrek, een gat in haar hand en leefde op zeer grote voet. Ze reisde heen en weer tussen Parijs en Berlijn en werd uiteindelijk dubbelspion. Dat was ook een rol voor haar, zoals ze haar hele leven een rol speelde, als Mata Hari.

'Toen ze in 1917 werd gearresteerd, begreep ze er niets van. Maar de Franse aanklager beweerde dat zij verantwoordelijk was voor de dood van 50 duizend soldaten. Zo eindigde ze voor het vuurpeloton. Geen blinddoek voor, alsof het haar laatste, glorieuze optreden was, een performance met de dood tot slot.

Helaas bestaan er geen bewegende beelden van haar. Misschien is dat maar goed ook, het houdt het mysterie tenminste in stand.'

Greta Gerbo als Mata Hari in 1931.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden