Masterplan om af te raken van afhankelijkheid van olie

Luchtspiegeling of toekomstvisie?

Aan ambitie geen gebrek. Het gedroomde Saoedi-Arabië bruist van bedrijvigheid, zonder olie. Een witte olifant? King Abdullah Economic City, dat twee miljoen zielen moet gaan tellen, is al iets verder dan de tekentafel.

Beeld Christiane de Jong

Als de nieuwste film met Tom Hanks in de hoofdrol een vingerwijzing is, dan gaan de Saoediërs onzekere tijden tegemoet. Vision 2030 heet het ambitieuze beleidsplan voor het Saoedi-Arabië van ná de olie. Volgens het eind april door de jonge prins Mohammed bin Salman gepresenteerde scenario staat het koninkrijk een ingrijpende 'transformatie' van de economie te wachten. Maar Hologram for the King, zoals de film met Tom Hanks heet, zou wellicht een betere titel zijn geweest.

In dat geval is de blauwdruk voor het olieloze tijdperk niet meer dan een hologram, de technologische variant van de aloude fata morgana. Een aanlokkelijke, driedimensionale oase in de woestijn die, naarmate men dichterbij komt, steeds meer aan realiteit inboet.

Hologram for the King van regisseur Tom Tykwer komt donderdag in de Nederlandse bioscopen. De film is gebaseerd op het gelijknamige boek van Dave Eggers. Daarin gaat de zakenman Alan Clay, die het spoor in het leven enigszins bijster is geraakt, op zoek naar een nieuwe uitdaging.

Die vindt hij aan de westkust van Saoedi-Arabië, waar een compleet nieuwe stad moet verrijzen vanuit het niets, in het dorre woestijnzand. King Abdullah Economic City gaat de metropool heten, naar de toenmalige heerser van het Saoedische vorstendom. 'KAEC' kortweg, uit te spreken als 'cake'.

Op ruim een uur rijden ten noorden van de havenstad Jeddah treft Clay een toegangspoort aan in een kale vlakte, langs een nieuwe weg 'die het absolute niets doorsneed'. Hier en daar een rij vers geplante palmbomen. 'De nieuwe stad bestond tot nu uit drie gebouwen.'

Dat was acht jaar geleden. Sinds Eggers in 2008 onderzoek deed voor zijn boek is er wel iets veranderd. Hologram for the King mag fictie zijn, King Abdullah Economic City bestaat echt en groeit gestaag. 'We liggen op koers', zegt KAEC-directeur Fahd al-Rasheed. 'Alles loopt volgens het masterplan en in sommige gevallen liggen we zelfs voor op schema.'

Tekst gaat verder onder de video.

Het land door onder Saoedi’s

Of het nou gaat om de strijd tegen IS en het terrorisme, de toekomst van het Midden-Oosten en de wereldeconomie (olie!): Saoedi-Arabië speelt een cruciale rol. Het land is vooralsnog een onmisbare bondgenoot, maar wel een die bijna permanent ongemak oproept. Hoe nauwer er wordt samengewerkt, hoe meer de mensenrechtenschendingen wringen. Toch hoor je weinig uit het land zelf. Onder koning Salman en prins Mohammed lijkt er wat te veranderen. Volkskrant-verslaggever Rob Vreeken kreeg een visum en reisde ruim twee weken door Saoedi-Arabië. Hij kon spreken met wie hij wilde al was het regime niet blij met al zijn afspraken maar niet iedereen voelde zich vrij om te zeggen wat hij of zij dacht. Alle verhalen over Saoedi-Arabië vind je hier.

KAEC is op het ogenblik vooral werk in uitvoering. Her en der staan kranen op bouwrijp gemaakte lappen grond, te wachten op wat komen gaat. Die toegangspoort is nog altijd eenzaam, maar tien minuten rijden vandaar, langs het strand, is reeds het embryo te zien van wat in 2030 moet zijn uitgegroeid tot een stad van 2 miljoen inwoners.

Middelpunt van jongstedelijk elan is het Bay La Sun hotel. Verderop staan enkele blauwspiegelende kantoorblokken, er is een internationale school (alles in de ruime lokalen tiptop), een paar frisgroene parken, een moskee uiteraard, een boulevard, appartementenflats. Vijfduizend inwoners telt KAEC nu. Een dorp eigenlijk. Als mijn Britse KAEC-gids 's ochtends zijn hond uitlaat, groet hij altijd dezelfde hondenbezitters.

Maar dat wordt allemaal anders, zo valt in het bezoekerscentrum te zien aan de kolossale maquette - een soort hologram op zich. Daar, links, komt wat een van de tien grootste havens ter wereld moet worden. Het middelste deel van de maquette licht paars op, daar verrijst het financieel district. En kijk, het treinstation, waar straks honderdduizenden moslims zullen arriveren die na hun pelgrimage naar Mekka nog even gaan nagenieten in het subtropisch vakantieparadijs.

Wittefietsenplan

Toerisme wordt een van de speerpunten van KAEC, naast havenoverslag, industrie en financiële dienstverlening. En aangenaam wonen, niet te vergeten. 'Life as it could be' is het motto van de stad-in-wording. Er wordt gedacht aan een wittefietsenplan, aan zelfsturende auto's zelfs.

Eén ding komt in de planning niet voor: olie. Daarmee staat KAEC model voor wat Abdullah's opvolger koning Salman en zijn 30-jarige zoon Mohammed voor ogen hebben voor heel Saoedi-Arabië: een land dat niet langer afhankelijk is van olie, maar waar het particuliere bedrijfsleven het geld verdient door de handen uit de mouwen te steken.

Voor Vision 2030 - het gedroomde Saoedi-Arabië - geldt daarom hetzelfde als voor KAEC. Het meeste wat erover te zeggen valt, is gesteld in de toekomende tijd: 'gaat', 'zal', 'moet'. 'Al in 2020 zullen we zonder olie kunnen', sprak prins Mohammed stellig bij de presentatie van zijn toekomstvisie.

Gaat het echt gebeuren? Veel internationale Saoedi-experts zijn uitermate sceptisch. 'Niets nieuws onder de zon', zo vat Chris Davidson van Durham University de blauwdruk samen. 'Hetzelfde als vorige plannen.'

'Een witte olifant in de woestijn', zegt Paul Aarts van de Universiteit van Amsterdam. Oftewel: een megalomaan, niet-realistisch plan. 'Menselijk kapitaal' is volgens hem de zwakke stee. 'Wie gaat het allemaal uitvoeren?'

Dat is een van de kernproblemen van de Saoedische economie. Het meeste werk in de particuliere sector wordt door buitenlanders gedaan: Aziaten aan de onderkant van de arbeidsmarkt, westerlingen aan de bovenkant. Saoedische mannen werken het liefst voor de overheid; de werkdruk is er lager, de arbeidsdag korter, het salaris hoger. Saoedische vrouwen werken vaak helemaal niet.

'Heel simpel', zegt Davidson. 'De leiders delen welvaart, woningen en overheidsbanen uit. In ruil daarvoor verlangen ze van hun burgers loyaliteit. Ik geloof er niets van dat het koningshuis sterk staat vanwege de religie of tribale banden. Het komt allemaal neer op geld.'

Maar dat is er steeds minder, nu de wereldolieprijs voor lange tijd laag is. Dat kan een prikkel zijn om eindelijk eens serieus iets te doen aan de olieafhankelijkheid. Al was het maar omdat er minder middelen zijn om miljoenen jonge Saoediërs - 70 procent van de bevolking is onder de 30 - van staatswege aan werk te helpen. Dat moet het bedrijfsleven voortaan doen.

Saoedisering

Om de economische doelen van het plan te verwezenlijken, zegt Steffen Hertog van de London School of Economics, 'heeft het koninkrijk een niet door olie gedreven particuliere sector nodig die aan de particuliere vraag voldoet, Saoediërs productief te werk stelt en goederen en diensten exporteert los van olie. Saoedi-Arabië is daar in de verste verte niet aan toe.'

Al geruime tijd streeft de regering naar 'saoedisering' van de arbeidsmarkt. Bedrijven zijn verplicht een deel van hun arbeidsplaatsen - het percentage verschilt per sector - te laten vervullen door werknemers uit eigen land. Een groot succes is dit beleid vooralsnog niet. Veel Saoediërs zijn met geen tien kamelen naar het bedrijfsleven te trekken en banen als bouwvakker, hotelklerk, winkelverkoper of taxichauffeur vinden ze te min.

De arbeidsdeelname van Saoediërs in de particuliere sector is vorig jaar zelfs met 53 duizend gedaald, zo blijkt uit een rapport van Jadwa Investment. Dat was voor het eerst sinds de hervorming van de arbeidsmarkt begon in 2011.

Dat schiet niet op. Om Saoediërs aan het werk te helpen is het - in plaats van buitenlanders vervangen door eigen volk - daarom vooral nodig nieuwe banen te scheppen. Maar hoe?

In het rapport Saudi Arabia Beyond Oil - een door de regering besteld voorzetje voor Vision 2030 - stelde adviesbureau McKinsey onlangs dat het land op een driesprong staat: het kan ineenstorten, voortmodderen of opstoten in de vaart der volkeren. In dat laatste geval is niet langer de staat de drijvende kracht in de economie, maar de markt. Het rapport noemt groeisectoren als mijnbouw, hadj-toerisme, de assemblage van auto's en de export van machinerie.

Saoedi-Arabië zal welvaart moeten gaan produceren - wat minder eenvoudig is dan het uit de grond te pompen. De Saoedische maakindustrie staat in de kinderschoenen. 'We willen in de fabricage van goederen gaan concurreren met China', zegt KAEC-directeur Al-Rasheed.

'Krankzinnig', noemt Aarts dat. Daarvoor zijn goedkope arbeidskrachten nodig, en dan kom je toch weer uit bij het binnenhalen van Aziaten.

De olievelden van Khurais, zo'n 160 kilometer van de hoofdstad Riyad. Beeld reuters

'Als je concurrerend wil zijn', zegt Patrick Van Daele, de Vlaamse directeur van de Saoedische Shell-vestiging, 'moet je jezelf qua arbeidsproductiviteit gaan vergelijken met Japan, Korea en Singapore. Dan zie je dat Saoedi-Arabië nog een lange weg te gaan heeft. Er is echt een ommekeer nodig.' Van Daele zegt daar overigens meer dan ooit vertrouwen in te hebben, waarbij hij wijst op de dynamische jonge prins Mohammed. Volgens Aarts en Davidson echter zal die cultuuromslag 'generaties' gaan duren.

Het aantrekken van buitenlandse investeerders is een tweede vereiste. In Hologram for the King komen zij zichzelf aanbieden. Namens het Amerikaanse bedrijf Reliant probeert Alan Clay (Tom Hanks) de opdracht voor alle ict in KAEC te bemachtigen. Ruim drie weken moet hij wachten voordat hij koning Abdullah met een hologram zijn plan kan presenteren - drie weken vol hilarische belevenissen.

Deemoed

In werkelijkheid gaat het juist andersom: de Saoedische regering moet wachten op buitenlandse investeerders. Mede daarom zijn van de zes oorspronkelijk geplande 'economic cities' er al twee geschrapt. Drie nieuwe steden hebben hun plannen flink naar beneden moeten bijstellen. 'We beseffen dat de economic cities de afgelopen tien jaar niet hun potentieel hebben vervuld', schrijft prins Mohammed deemoedig in Vision 2030.

Alleen King Abdullah Economic City - veruit de meest ambitieuze van de zes - heeft de mondiale financiële crisis en de daling van de olieprijs zonder veel averij doorstaan. Dat ook dit megaproject een toonbeeld van 'misplaatste aspiraties' zou zijn, zoals Davidson zegt, wordt van KAEC-zijde bestreden.

'We blijven bedrijven aantrekken voor onze Industrial Valley', zegt Al-Rasheed. 'Onze beurskoers is buitengewoon sterk. KAEC stoelt geheel op private investeringen via de kapitaalmarkten. Onze begroting voor de komende tien jaar is al volledig gefinancierd met behulp van cash en krediet. We trappen niet op de rem, integendeel.'

De maquette is er in ieder geval, en zelfs laten de eerste bewoners al hun hondje uit langs de boulevard.

In Hologram for the King is Alan Clay onder de indruk als hij de plannen gepresenteerd krijgt. 'Prachtig toch?', zegt hij tegen zijn chauffeur Youssef. 'Misschien, als het werkt', antwoordt Youssef. 'Maar dat zal niet gebeuren.'

Revolutie Paul Aarts, Carolien Roelants: Saoedi-Arabië - De revolutie die nog moet komen (2016, geactualiseerde editie). Nieuw Amsterdam; 192 pagina's; euro 19,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.