Massaverbinding

Geen toeschouwer ontkomt er aan zich deel van Miks werk te voelen en het na afloop overal op straat en op de televisie terug te zien.

TENTOONSTELLING

Communitas, Aernout Mik, vijf sterren.


Stedelijk Museum Amsterdam t/m 25/8. Uitgebreid lezingenprogramma rond de tentoonstelling: stedelijk.nl


In de trein zit een Amerikaanse vrouw, met een zwaar gehavend gezicht. Het is eind van de voorlopig laatste Koninginnedag. Het had haar leuk geleken die dag in Amsterdam door te brengen. Zij en haar man waren net het Centraal Station uit gelopen toen een politieagent hardhandig de menigte achter dranghekken begon te dirigeren. De toeriste was gestruikeld over haar eigen koffer en moest de dag beginnen met een bloedende neus en kin.


Het is een scène die voor had kunnen komen in het werk van Aernout Mik, de kunstenaar die al jaren menselijk gedrag onder de loep neemt in zijn uitgebreide video-installaties. Wie eenmaal werk van Mik heeft gezien, ziet zijn beelden in het echt en in de media weerspiegeld. Van schoolpleinen tot demonstraties en van wachtrijen tot Oranjeklanten, alles krijgt iets 'Mikkerigs'. Activiste Joanna die met een kartonnen protestbordje opgepakt wordt op de Dam, met feestvierders, 'stillen' en politie eromheen? Raak.


Wie ook met die blik behept wil worden, haast zich naar het Stedelijk Museum Amsterdam, waar het voor het eerst sinds 1999 (toen hij groot in het Van Abbemuseum exposeerde) mogelijk is om te worden ondergedompeld in het universum van Nederlands bekendste videokunstenaar. Het nieuwe souterrain van het Stedelijk, eigenlijk een naargeestige, kale bak, is voor de overzichtstentoonstelling van Aernout Mik (1962) volledig omgebouwd naar zijn eigen ontwerp.


Dertien deels niet eerder hier getoonde werken zijn er opgesteld. Via een lage entree met gangen waarin je routes kunt kiezen, word je de hoge ruimte ingeleid die is verdeeld in halfopen zaaltjes. Daarin staat geen wand haaks op de andere. Licht bedwelmend is het, dit doolhof met schermen die op de grond staan en los in de ruimte hangen, met steeds doorkijkjes naar weer ándere schermen. Overal massa's mensen in beeld. En een onwerkelijke stilte, want Mik gebruikt geen geluid.


Vooral de opstelling van Communitas (2010) in het hart van de ruimte is prachtig. Het videodrieluik toont een grote groep die zich probeert te organiseren. In het gebouw (het paleis voor Cultuur en Wetenschappen in Warschau, een typisch communistische combinatie van vergader- en theaterzalen) wordt overlegd en geprotesteerd. Soms grijpen de actievoerders elkaar eendrachtig vast. Maar ze hangen en wachten ook, of liggen zelfs en masse te slapen in de atriumvormige vergaderzaal. Er tegenover zitten de echte toeschouwers op een gelijksoortige trap en die lijken al snel óók acteurs in dit spel. Precies wat Mik beoogt: dat het werk en de omgeving en de bezoekers 'een relatie met elkaar aangaan'. Dat klinkt droog, maar het betovert.


Behalve die relatie, en Miks enorme productiviteit, laat zo'n overzicht nog iets anders zien. De werken van Aernout Mik zijn het afgelopen decennium van sociologisch/antropologisch (hoe gedragen groepen zich, hoe reageren ze op elkaar?) naar meer politiek bewogen verschoven. Hoe ziet de macht er uit, wie heeft het en wie niet? Hoe verandert de machtsverhouding?


Daarbij zit hij dicht op de actualiteit. In het genoemde Communitas wordt de zieltogende democratie onder de loep genomen, in een combinatie van politiek en theater. Dat doet hij een jaar later nogmaals in Shifting/Sitting (2011), waarin een proces tegen Silvio Berlusconi plaatsvindt (een lookalike speelt die rol voorbeeldig) en waarbij de rol van publiek en rechters, bewakers en aanklagers voortdurend verschuift. Het publiek dat net nog braaf zat te luisteren, trekt ineens toga's aan en klimt op de tafels.


Veelbelovend is het nieuwste (een voorproefje van een groter werk) Tongues and Assistants dat Mik opnam in een kerk van de Pinkstergemeente in Brazilië. Dit keer niet in scène gezet maar volledig documentair - echter het gedrag van de geëxalteerde gemeente vertoont grote gelijkenis met Miks gebruikelijke figuranten. De kunstenaar doet in samenwerking met een Duits instituut onderzoek naar dergelijke kerken, die sterk in opkomst zijn in de zogeheten BRIC-landen. Spirituele verheffing gaat daar hand in hand met de belofte van materiële welvaart. De beeldkeuze en de manier van presenteren (er zijn ook drie suppoostenacteurs bij betrokken) giet deze actuele ontwikkeling, waarin politiek, economie en godsdienst samenkomen, zinnelijk en intelligent in een kunstwerk.


Geen oplettende toeschouwer ontkomt er in deze setting aan zich af en toe deel van Miks werk te voelen en het na afloop overal op straat en op de televisie terug te zien. Dat vermogen én zijn haarfijne gevoel voor de tijdgeest plaatst Aernout Mik, wiens werk de afgelopen jaren de wereld over reisde maar aan Nederland voorbij ging, op grote hoogte.


MASSASCèNES

Bij de opnamen van Aernout Mik zijn veel figuranten betrokken; voor bijvoorbeeld het werk Communitas (2010) waren het er vijfhonderd. Die krijgen een vrij algemene rol- en situatieomschrijving, met ruimte voor een eigen interpretatie. Tijdens de opnamen, die wel een uur kunnen doorgaan en dat soms vijf keer achter elkaar, ontstaat er na enige tijd een niet te voorspellen roes. Een 'tranceachtige staat', zegt Mik daarover. 'Groepslogica. Met een heel eigen motoriek. Eerst is het chaotisch en lawaaierig, maar dan wordt het juist vaak stil.' En dan weet, nee vóélt, iedereen dat het goed is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden