'Massa's boze mails... maar over ontwikkelingssamenwerking: nul'

Al lang voor het regeerakkoord echt werd opengebroken, overlegde fractieleider Samsom met de belangrijkste PvdA-ministers over aanpassingen. Hij zag het fout gaan bij coalitiepartner VVD, waar het draagvlak voor het zorgpremieplan razendsnel was opgelost. Toch is hij optimistisch over 'zijn' kabinet. 'Wij gaan dit volhouden.'

Jazeker, Diederik Samsom (41) zal deze kabinetsperiode vanuit zijn Kamerzetel de politieke koers van de PvdA scherp bewaken. Maar hij is ook trots op 'zijn' regeringsploeg: het kabinet-Rutte-Asscher. Hij smeedde het met politieke tegenpool VVD, en kon er woensdag in het debat over de regeringsverklaring met tevredenheid naar kijken. 'Het regeerakkoord had ook één zin kunnen zijn: wij doen het tot voorjaar 2017 samen.' Met een glimlach, licht geëmotioneerd: 'Want in feite hebben we maar één afspraak gemaakt met zijn tweeën: wij gaan dit volhouden.'


De wens elkaar trouw te blijven is niettemin vastgelegd in een dik regeerakkoord met vele tientallen maatregelen die Nederland de komende jaren hard zullen raken. Bij de PvdA is men daar van meet af aan van doordrongen geweest: het akkoord zou uitleg vergen. Samsom: 'Mark Rutte zei op zeker moment: 'Tjee man, je organiseert een hele roadshow! Misschien moet ik dat ook doen, anders staat het zo kaal'.'


Samsom schetst de wording van de communicatieveldslag in eigen gelederen. 'Al vroeg zei mijn partijvoorzitter Hans Spekman: alles goed en wel, maar als het akkoord af is, mag jij vier avonden achter elkaar in zalen staan; de vijfde dag mag je nederig aan het congres vragen of je dit mag doen. Pas als je dán nog steeds recht overeind staat, mag je beginnen.'


Dat heeft hem enorm geholpen, zegt de PvdA-leider. 'Omdat je weet wat je te wachten staat, koppel je in jezelf alles meteen terug. Je denkt: oké, ik spreek dit nu wel aan tafel af, maar wat zeg ik straks tegen een zaal vol vakbondsbestuurders in Zwolle? Impliciet denk je dat de andere partij dat ook doet. Maar het interessante is dat de VVD heel anders in elkaar zit.'


Verbaasde het u dat ze het zo licht opnamen?


'Nee, niet echt. De VVD kan dingen licht nemen. Hun manier van politiek bedrijven, van omgaan met het electoraat, is een paar gram lichter dan bij ons.'


Toch brak daar de opstand uit over de zorgpremies. Wanneer dacht u: dit gaat fout?


'Al na een paar dagen. Vooral op de donderdag voor het PvdA-congres, drie dagen na de presentatie van het akkoord, zag ik de weerbaarheid van de VVD snel afnemen. Op zaterdagavond, na het constituerend beraad en het diner in het Catshuis, zijn we bij elkaar gaan zitten: Asscher, Dijsselbloem en ik. En voor de VVD Mark, Zijlstra en Schippers. We hebben scenario's doorgenomen, ook bekeken wat de risico's waren als we zouden gaan herstellen. Eén scenario is in de week daarna uitgewerkt. Dat kent u inmiddels.'


Had Schippers, nota bene minister van Volksgezondheid, er niet eerder bij betrokken moeten worden?


'Wij hebben voortdurend ruggespraak gehouden en ook in de VVD is gewoon gesproken met degenen die het betrof.'


Tijdens de formatie, met zes mannen in afzondering, nam u heel Nederland op de schop. Machogedrag noemde Jan Pronk dat.

'Pronk vond zelfs de inkomensafhankelijke premie een slecht idee. Merkwaardig, voor iemand die al vijftig jaar onze ideeën onderschrijft over hoe je premies inricht. Nee, wij hebben steeds ruggespraak gehouden met iedereen die daarvoor nodig was. Mijn zorgwoordvoerders in de fractie waren op de hoogte. Ook Mark belde veel met zijn achterban.'


Lag er meteen een schaduw over het kabinet, die avond in het Catshuis?

'Nee, daarvoor is de groep te optimistisch. En het feit dat je zojuist minister bent geworden, maakt net even te veel indruk om dit de overhand te laten nemen. Maar Mark en ik waren er natuurlijk volop mee bezig.'


U riep die hele week: de media scheppen angstbeelden. Maar een mail van Stef Blok, en later een brief van minister Asscher, bevestigden de forse inkomens-achteruitgang door die premies.

'Ja, de berekeningen klopten, die hebben ook steeds op tafel gelegen. Alle onderhandelaars wisten waar de koopkrachteffecten zich op welke manier voordeden. Maar als verslaggevers op tv, zoals bijvoorbeeld de politiek commentator van het NOS Journaal, in elke derde zin roepen 'honderden euro's per maand erop achteruit', dan denkt iedere kijker dat ook hij 'honderden euro's' moet gaan betalen. Mijn mailbox puilde uit van mensen die 30 duizend euro verdienen en die zich afvroegen waarom zij dan 450 euro per maand extra moesten gaan betalen. Maar dat hoefden zij helemaal niet! Ik haat het om zelfs maar met een vingerkootje naar de media te wijzen, maar in dit geval kan ik niet anders dan constateren dat er een zekere dynamiek is ontstaan door die verslaggeving.'


Dus het lag niet alleen aan De Telegraaf?

'Nee, die hebben vaker dat soort campagnes. Daar kan ik meer begrip voor opbrengen dan voor die opgewonden verslaggeving op tv. Ik zeg opwinding, hè, het was opwinding. Ik geloof niet in een kwade intentie om welke subjectiviteit dan ook aan de dag te leggen. Toch gebeurde dat wel. Heel interessant. Het is kennelijk een fact of life.'


Maar het klopt toch dat bijvoor-beeld een alleenverdiener met tweemaal modaal er honderden euro's op achteruit zou gaan?

'Ja, een koopkrachtachteruitgang van om en nabij de 7 procent. Voor die groep. Dat hebben we nooit ontkend. Toegegeven, dat is niet mis. Maar het is ongeveer wat een bijstandsmoeder de afgelopen jaren aan klappen mocht ontvangen. Daar heb ik in de samenleving weinig over gehoord, en ook weinig woedende Journaal-journalisten over gezien.'


Was de VVD zo gefixeerd op de hypotheekrenteaftrek dat het effect van die zorgpremie niet werd gezien?

'Nee, dat kan ik me niet voorstellen. De aftrek is van meet af aan een gepasseerd station geweest. Die inschatting hadden wij al een poosje geleden gemaakt. Tien jaar geleden zou dat anders zijn geweest, maar inmiddels is heel Nederland zo ver. Dat is het punt niet. Nee, de inschattingsfout is gemaakt bij de vraag of de zorgpremie te dragen zou zijn.'


Dat klinkt als: kan gebeuren.

'Luister, wij halen met dit akkoord heel veel overhoop, onparlementair gezegd. We zitten al tien jaar met een politiek die elkaar in gijzeling houdt. Alle grote onderwerpen liggen al tien jaarachter een deur opgestapeld. Wij hebben die deur opengetrokken. Toen viel die hele stapel om en wij hebben besloten die deur nu eens niet weer heel snel dicht te doen. We hebben alle onderwerpen op een rijtje gelegd en besloten ze allemaal aan te pakken. Dan is de kans dat je een inschattingsfout maakt iets groter dan als je alles laat liggen.'


Hoe kwam die inkomensafhanke-lijke zorgpremie eigenlijk op tafel, behalve dat hij in uw verkiezingsprogramma staat?

'Wij hadden de kaart 'eerlijk delen'. Een instrument daarvoor - en in mijn ogen is het nog steeds een geschikt instrument - is het inkomensafhankelijk maken van de zorgpremie. De zorg, de cure, is inmiddels net als de AWBZ, de care, eigenlijk ook een volksverzekering. Die zou je dus net als de AWBZ, en de AOW, inkomensafhankelijk moeten financieren in een paar belastingschijven. Wij wisten dat daaruit, en passant, het door ons gewenste beeld zou volgen dat lage inkomens dan minder bijdragen. Eerlijk delen dus, in de wetenschap dat als je als overheid zo veel bezuinigt, je de laagste inkomens - die vaker een beroep doen op de overheid- doorgaans harder raakt dan de hoogste. Zo konden we dus de lage inkomens ontzien.'


De VVD zag de ophef niet aankomen. U ook niet?

'Nee, al dacht ik natuurlijk in de eerste plaats aan de ophef die in mijn eigen achterban over andere onderwerpen zou kunnen ontstaan.'


Zoals snoeien in ontwikkelings-samenwerking? Wéér een miljard minder...

'Dat raakt mij echt. Maar het is te verdedigen: het bedrag wordt minder, maar in de manier waarop we het gaan besteden, worden eindelijk eens een keer taboes doorbroken. De waterscheiding tussen defensie en hulp bijvoorbeeld, terwijl iedereen weet dat een veilig land zich veel beter ontwikkelt dan een onveilig land. Of de waterscheiding tussen handel en hulp. Mochten we niet aan komen. Die oude muren kunnen we nu slechten. Dat hadden we liever met meer geld gedaan, maar ik ben blij dat we het in elk geval gaan doen.'


U hebt zitten kwartetten met het lot van de allerarmsten, klonk het verwijt deze week in de Kamer.

'Nee. Ik weet wat ik heb gedaan. Weet u wat cynisch is? Mijn mailbox zit vol mails van boze mensen en vaak terecht. Maar over ontwikkelingssamenwerking: nul.'


De eigen portemonnee is kennelijk belangrijker...

'Daar word ik verdrietig van. Meer dan dan dat het mij oplucht. Kennelijk zien mensen de waarde niet in. Misschien is onze taak wel er de komende jaren voor te zorgen dat die mailbox de volgende keer wél volloopt, als er ooit nog een keer op bezuinigd zou worden.'


Alle ophef overziend: was compromissen sluiten toch niet beter geweest dan uitruilen?

'Nee. Uitruilen is meer de manier waarop je het doet dan het eindresultaat. De uitkomst is gewoon een compromis tussen twee partijen. Wat we hebben geprobeerd is daar een optimistischer, daadkrachtiger, energiekere vorm voor te vinden. Dat kun je alleen maar doen als je het proces ook op die manier vormgeeft. Ik hecht nog steeds aan de manier waarop wij het hebben gedaan. Die methode gaf ons ook de basis om het probleem op te lossen dat de VVD kreeg. Het kon er zo weer uit worden getrokken.'


Regeren met de VVD, en dan ook nog in crisistijd. Wordt dat geen politieke zelfmoord?

'Neeeee! Ik snap wel dat veel mensen dat zeggen. Een slechte economie is gelijk aan slecht presteren is gelijk aan niet herkozen worden. Maar als er nou één land is waar die wetmatigheid niet opgaat, en wat mij betreft ook nooit zal opgaan, is het Nederland. Hier waarderen mensen ook gewoon dat je je nek uitsteekt, en doet wat nodig is. Dat je daarbij op een fatsoenlijke manier te werk gaat. Delen is makkelijk in goede tijden, maar minder noodzakelijk. Het is moeilijk in slechte tijden, maar des te noodzakelijker.'


Rutte spiegelde het kabinet deze week aan de sobere tijden van Drees. Die hangt hier op uw werk-kamer. Wat betekent hij voor u?

'Hij is met afstand een groot voorbeeld. Ik heb Joop den Uyl nog net op televisie gezien, maar voor Drees ben ik echt te jong. Toch waren Mark en ik het er binnen een paar seconden over eens dat de Dreesiaanse houding een zeer essentieel onderdeel moet zijn in de manier waarop wij politiek gaan bedrijven. Rutte heeft ook een hekel aan opsmuk en duurdoenerij. Dat is een verademing.'


Drie ministers, Schippers, Plasterk en Bussemaker, bezochten zo'n beetje als eerste beleidsdaad de galapremière van de Hazes-musical Hij gelooft in mij. Is dat soberheid in tijden van crisis?

'De uitnodiging was kennelijk indringend. Maar Rutte is niet gegaan en ik ook niet. Ik heb er de wenkbrauwen bij opgetrokken en heb mij voorgenomen de bewindslieden te vragen daar voortaan prudent mee om te gaan.'


CV Diederik Samsom


10 juli 1971: geboren in Groningen


1983-1989: Stedelijk Gymnasium Leeuwarden 1989-1997: kernfysica TU Delft


1996-2001: diverse functies bij Greenpeace 2001-2002: directeur energiebedrijf Echte Energie


2003-heden: Kamerlid PvdA


2012: politiek leider PvdA


Samsom woont in Leiden, is getrouwd en heeft twee kinderen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden