INTERVIEWMASHA GESSEN

Masha Gessen vergelijkt Trump met Poetin: ‘Onrust en rellen zijn bruikbaar voor autocraten’

Masha Gessen heeft ervaring met twee autocratische regimes, dat van Vladimir Poetin en dat van Donald Trump.Beeld AFP

Met zijn openlijke invloed op de rechtspraak toont Donald Trump zich een ware autocraat, zegt Masha Gessen, auteur van Hoe overleef je een autocratie. En zo zijn er meer parallellen met zijn grote tegenvoeter Vladimir Poetin.

Masha Gessen was zo iemand die vier jaar geleden, vlak na de verkiezing van Donald Trump tot president van Amerika, waarschuwde voor wat er kon gaan gebeuren.

En er is nogal wat gebeurd, de afgelopen jaren, maanden, weken en dagen.

Zeker de laatste dagen ging het hard. Het was de week dat Trump een aanklager in New York ontsloeg die onderzoek deed naar zijn vrienden en vertrouwelingen. Het was de week dat een door Trump benoemde rechter, voorheen werkzaam in het Witte Huis, schreef dat Mike Flynn, een vertrouweling van Trump, vrijuit moest gaan, zoals Trump wilde. Het was de week dat een justitieambtenaar tegen het Congres getuigde dat minister van Justitie Bill Barr ‘grote druk’ heeft uitgeoefend om een andere vertrouweling van Trump, Roger Stone, een lichtere straf te geven. Het was de week dat een Republikeinse volksvertegenwoordiger tijdens die getuigenis op de tafel roffelde om hem het praten onmogelijk te maken.

‘Er zijn geen regels die bepalen dat je geen herrie kunt maken’, zei deze volksvertegenwoordiger, Louie Gohmert uit Texas. Waarmee hij mooi beschreef wat kenmerkend is voor het tijdperk-Trump: het besef dat het politieke systeem van de Verenigde Staten niet bijeengehouden wordt door regels, maar door normen. En normen bestaan maar tot het moment dat iemand iets abnormaals doet.

‘Ik ben niet verrast dat de Amerikaanse instituties zijn gebroken‘, zegt Gessen, schrijver van het boek Hoe overleef je een autocratie, dinsdag via een Zoom-interview. ‘Ik ben wel verrast over het gemak waarmee ze zijn gebroken. Ik had gedacht dat het langer zou duren.’

Gessen, die in 1967 in de Sovjet-Unie werd geboren, kent autocratische regimes van dichtbij. Een Joodse overgrootvader was door de nazi’s vermoord. Als tiener verhuisde Gessen naar de Verenigde Staten, om in 1991 als journalist naar Rusland terug te keren en de opkomst van Vladimir Poetin van dichtbij mee te maken en te beschrijven. Gessen, openlijk homo, werd in 2013 voor het Russische parlement in elkaar geslagen en besefte altijd ‘met een roze driehoek’ op te lopen. Toen de dreiging groeide dat de autoriteiten de kinderen van homoseksuele ouders zouden afpakken, nam Gessen eind dat jaar met twee zoons en een dochter het vliegtuig naar New York. ‘Er was geen risico zo klein dat het acceptabel was’, zei Gessen tegen het Canadese radiostation CBC. ‘We moesten weg daar.’

En sindsdien heeft de geremigreerde emigrant in haar nieuwe vaderland opnieuw de opkomst van een ongewone leider meegemaakt. ‘Trump’, schreef Gessen twee dagen na de verkiezingen van de nieuwe president in The New York Review of Books, ‘is de eerste kandidaat in mensenheugenis die geen president wilde worden, maar dictator.’ Daarna schreef Gessen, op basis van haar ervaringen in Rusland, een paar regels die volgens haar moeten helpen met overleven in de aanstaande dictatuur.

Ze zijn nog steeds het vermelden waard.

Eén: Geloof de autocraat, hij meent wat hij zegt. Twee: Laat je niet verleiden door zwakke signalen van normaliteit. Drie: De instituten zullen je niet redden. Vier: Wees woedend. Vijf: Sluit geen compromissen. Zes: Onthoud dat er een toekomst is.

Nu, bijna vier jaar later, bevindt het land zich in een driedubbele crisis en vraagt Gessen zich in het boek dat uit dat artikel is voortgekomen af of Trump niet misschien per ongeluk de perfecte voorwaarden heeft gecreëerd voor het consolideren van zijn macht. Gessen haalt filosofe Hannah Arendt aan, die in The Origins of Totalitarianism beschrijft hoe instabiliteit voor autocratische regimes altijd een bruikbaar instrument is, door met beloften van stabiliteit te schermen. ‘Het is niet voor niets dat Trump nu zo op wet en orde hamert’, zegt Gessen.

Vindt u dat uw waarschuwingen terecht waren?

‘Ik had de snelle collaboratie van de Republikeinse partij niet verwacht. Althans, ik dacht dat ik dat niet had verwacht, toen ik het boek schreef. Maar toen werd ik eraan herinnerd dat ik eind 2016 al een column heb geschreven waarin ik zei dat de Republikeinse partij een partij van handlangers zou worden. Blijkbaar is mijn vooruitziende blik beter dan mijn geheugen. Maar het zegt ook wat: het was in 2016 kennelijk heel logisch om te beredeneren hoe de conservatieven zich aan Trump zouden overleveren, maar vervolgens steeds heel moeilijk om dat ook emotioneel te geloven.’

 Wat verklaart dat logische handlangerschap?

‘Het hele Amerikaanse politieke systeem is opgehangen aan verkiezingscycli. Elke twee jaar moeten de afgevaardigden herkozen worden. En omdat Trump zoveel macht heeft over de kiezers, is een tweet van hem genoeg om een politieke loopbaan van een politicus kapot te maken. Het was dus bijna onmogelijk om je een Republikeinse volksvertegenwoordiger voor te stellen die zou zeggen: ik houd mijn rug recht, ook al verlies ik mijn zetel. En dat is uitgekomen, er waren er maar een paar die de eer aan zichzelf hebben gehouden. De meesten hebben voor het pluche gekozen. En daarmee is hun publiek veranderd. Ze hebben niet meer hun kiezers voor ogen, maar Trump. Want die controleert hun kiezers.’

En dat blijft emotioneel lastig te geloven?

‘Je gelooft toch dat mensen voor het juiste kiezen, in plaats van voor opportunisme.’

U schreef in 2016: reken niet op de instituties – van de rechtbanken tot de media. Toch signaleert u dat die het nog sneller hebben begeven dan u had verwacht.

‘Amerikanen hebben een religieus geloof in hun instituties. Ze houden heel erg van die hele mythologie van de founding fathers, de wijze mannen die het systeem hebben bedacht, eind achttiende eeuw. Ze denken dat het systeem zo perfect ontworpen is dat het zichzelf kan repareren, dat het zelfstandig kan functioneren, zonder hulp van buitenaf, of aanpassingen aan de tijd. Magische eigenschappen. Te mooi om waar te zijn. Neem het electoral college, dat ertoe leidt dat een stem van het platteland steeds meer waard geworden is. Amerikanen hebben hun instituties niet goed onderhouden, en daarmee ineffectief gemaakt.’

Waarom heeft juist Trump die zwakke plekken gezien?

‘Een systeem dat van normen en gebruiken aan elkaar hangt, is makkelijker te breken door mensen die zich sowieso nooit aan afspraken houden.’

Sinds de coronacrisis, en zeker sinds het uitbreken van de rellen na de dood van George Floyd, lijkt Trump nog autoritairder op te treden. Zit daar een plan achter, of is hij juist de controle aan het verliezen?

‘De Hongaarse socioloog Bálint Magyar onderscheidt drie fasen in de ontwikkeling van een autocratie. Eén: het autocratische streven. Daar zitten we nu in. Twee: de doorbraak. Dat zou de herverkiezing van Trump zijn. Drie: de autocratische consolidatie. Dat is het doorpakken van Trump na de verkiezingen. Kijk, ik probeer niet te zeggen dat Trump een soort masterplan heeft, of dat hij in staat is überhaupt te plannen. Maar hij ziet macht instinctief als totale dominantie, als iets dat het hele systeem van controle en evenwicht overboord zet, als iets dat zwaar op het leger rust. En hij is echt tekeergegaan de laatste tijd. Voor het ontslag van Berman, de aanklager in New York, heeft Trump een hele trits inspecteurs-generaal ontslagen. En ja, de president heeft de macht om dat te doen. Maar we hebben nooit echt beseft dát hij de macht heeft om dat te doen. Het was ondenkbaar.’

En de inzet van het leger?

‘Militair vertoon is voor Trump heel belangrijk. Het domineren van de straten. Daarin lijkt hij sterk op Poetin. Totale militaire controle, dat creëert macht. Poetin en Trump zien zichzelf als de centra van een clan waarin zij geld en macht kunnen verdelen. Zoals in de maffia. Om dat te kunnen doen hebben ze mensen nodig die geweld kunnen gebruiken. Ze zijn heel bang voor protesten, omdat die vraagtekens zetten bij die macht en die macht dus bedreigen – meer dan de instituties dat doen. Hier in de VS kan die botsing wel heel groot worden. In dit land zijn protesten nationale mythes. Kinderen krijgen op school les over de Amerikaanse revolutie, de vrouwenstrijd, de burgerrechtenstrijd, alle democratische vooruitgang is verbonden met protest. Dus als een leider protest ziet als iets dat hij moet neerslaan, dan is dat eh… ongebruikelijk.’

Masha GessenBeeld AP

U heeft drieënhalf jaar lang het woord fascisme vermeden als u over Trump schreef. Waarom gebruikte u het twee weken geleden voor het eerst wel?

‘Ik denk niet dat incorrect was geweest als ik het woord eerder had gebruikt. Maar de kosten en baten van het woord staan niet met elkaar in verhouding. De baten zijn niet groot, want meestal voegt het woord niet veel toe aan de conversatie – omdat het begrip niet echt strikt gedefinieerd is. De risico’s zijn wel groot, want dan beland je in een discussie of Trump net zo erg is als Hitler. Daar schiet je ook niet veel mee op. Maar ja, wat moet je dan, als hij over dat schoongeveegde Lafayette Square loopt en daadwerkelijk een fascistische act opvoert? Ik bedoel, die hele esthetiek, met die mannen in uniform, hij met die Bijbel… dat is het moment op het te benoemen. Het is niet dat hij toen fascist werd, het was alleen zijn duidelijkste vertoning.’

Er zijn de afgelopen weken wel tekenen van verzet geweest. Militairen distantieerden zich van Trumps actie op Lafayette Square. Denkt u dat het leger grenzen trekt?

‘Misschien wel, misschien niet. Die militairen waren een beetje laat. Ze collaboreerden wel degelijk, en distantieerden zich pas toen bleek dat ze iets hadden gedaan wat veel kritiek kreeg. Doen ze dat nog steeds als ze geen kritiek meer krijgen? Kijk, ik gebruik het woord autocratie om iets te beschrijven waarvan we weten dat Trump er op uit is: een regering waarin alle macht bij de leider samenkomt, zonder checks and balances, zwaar leunend op leger en politie. Dat heeft hij tot op zekere hoogte al bereikt. Wat er verder nog komt weten we niet, maar het zal er anders uitzien dan de totalitaire regimes van de vorige eeuw.’

Ook een soort verzet: het Hooggerechtshof kwam met een uitspraak waarin de conservatieve rechter zei dat homo’s niet ontslagen mogen worden. Dat had de regering niet verwacht. Wat betekende dat voor u?

‘Het was een prachtige uitspraak natuurlijk, alleen al als je kijkt hoeveel levens daardoor worden geraakt. Ook de formulering vond ik fraai. Maar moet je blij zijn als het Supreme Court één keer zijn hakken in het zand zet? Ze zouden dat elke dag moeten doen.’

Wat betekent het straatprotest van de laatste weken in uw ogen?

‘Dat protest is het meest hoopvolle dat ik in lange tijd heb gezien. De protesten zelf, de schaal ervan, de diversiteit, de duur. En de verschuiving in de publieke opinie, de snelle omarming van ideeën die kort geleden nog totaal marginaal waren, zoals het beperken van het politiebudget. Dat zijn de tegenkrachten die we óók van een crisis kunnen verwachten. De grote vraag is: houden we dat vol tot november?’  

Hoe overleef je een autocratie? Donald Trump en de vernietiging van de Amerikaanse democratie van Masha Gessen is verschenen bij de Bezige Bij (224 blz.)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden