Marx' gelijk en ongelijk

Karl Marx zou niet raar van de bankencrisis hebben opgekeken. Hij had voorspeld dat het kapitalisme door economisch eigenbelang zou imploderen....

De oude profeet is weer terug. Bewijst de bankencrisis niet dat Karl Marx gelijk had? De kapitalist is zo hebzuchtig, dat hij zijn eigen kuil graaft, waar de staat hem weer uit moet trekken.

Toch moet je Marx niet lezen als een kookboek met hedendaagse recepten, vindt Adriaan van Veldhuizen, historicus aan de Universiteit Leiden. Marx is interessant als historisch figuur: de filosoof met profetische allures, de taalvirtuoos en briljant polemicus, die over de hele wereld een enorme invloed heeft gehad. Vandaag verschijnt er een nieuwe vertaling van zijn magnum opus, Het Kapitaal.

Karl Marx is een van de grote ontmaskeraars van de 19de en vroege 20ste eeuw. De mens is niet zo autonoom en redelijk als hij zichzelf graag wijsmaakt. Volgens Nietzsche wordt hij gedreven door honger naar macht. Freud wees op seksuele driften, Darwin op de biologie, Marx op het economisch eigenbelang.

Hoewel zijn werk interessant blijft, kan moeilijk van ‘het gelijk van Marx’ worden gesproken, vinden ex-marxisten Erik van Ree en Gabriël van den Brink. Zijn filosofie kent kolossale schaduwzijden. Hij offerde de individuele vrijheid op aan een almachtige staat. Hij had een blinde vlek voor morele overwegingen. Het is geen toeval dat in zijn naam miljoenen mensen zijn gemarteld en vermoord.

In het burgerlijke Nederland brandde het revolutionaire vuur altijd op een bijzonder laag pitje. Marx’ heilstaat verwaterde hier tot de verzorgingstaat. Echt populair was zijn werk vooral onder intellectuelen. Rond 1900 bij dichters als Herman Gorter en Henriette Roland Holst, rond 1970 bij radicale studenten, vooral in Amsterdam en Nijmegen.

Karl Marx (1888-1883) was half Nederlands. Zijn moeder werd in Nijmegen geboren. Haar zus was getrouwd met de zakenman Lion Philips uit Zaltbommel, de grootvader van de oprichters van de gloeilampenfabriek. Philips beheerde het familiekapitaal. Marx schooide regelmatig om geld, want de auteur van Het Kapitaal was altijd platzak. Een paar keer reisde hij naar Zaltbommel, om te bedelen en langs de Waal te wandelen.

In 1867 verscheen Het Kapitaal. Voor communisten zou het een bijbel worden, maar het boek is nooit echt veel gelezen, zegt Van Veldhuizen: ‘Echt zo’n boek met een ezelsoor op pagina 20.’ Eerdere geschriften van Marx zijn veel toegankelijker. Maar in zijn hoofdwerk wilde hij met een stortvloed aan economisch-technische details bewijzen dat de geschiedenis zich onafwendbaar in de richting van het communisme bewoog.

Marx poneerde een krachtig visioen. Het kapitaal zou zich ophopen bij een steeds kleinere groep bezitters. Als de tijd rijp was, zou de revolutie uitbreken. De arbeidersklasse zou de macht grijpen, de bourgeoisie onteigenen en de productiemiddelen in handen geven van de gemeenschap – de staat. Die zou de economie planmatig beheren en ieder mens geven waar hij behoefte aan had. Bevrijd van alle economische druk zou de mens zich volledig kunnen ontplooien.

De revolutie zou niet uitbreken omdat Marx dat toevallig wilde. Zijn ‘wetenschappelijke’ analyse ‘bewees’ dat de geschiedenis simpelweg niet anders kón aflopen. Paradoxaal genoeg had deze, volgens Marx strikt objectieve, theorie een enorme emotionele kracht.

‘Marx voorspelde een revolutie die een einde zou maken aan alle rijkdom en armoede. Iedereen zou gelijk zijn. Het was een heilsverwachting’, zegt Van Veldhuizen. Het socialisme had dan ook sterk religieuze trekjes.

‘Het heilige boek’
Slechts weinig arbeiders zullen Het Kapitaal echt hebben gelezen. De dichteres Henriette Roland Holst worstelde zich braaf door alle economische statistieken. Toch werd ook zij vooral getroffen door Marx’ visioen van een nieuwe samenleving. Zij voelde een ‘exaltatie’, net als toen zij de poëzie had ontdekt. Ze schreef zelfs een gedicht over ‘het machtige boek, het heilige boek’:

Socialismes heerlijkheid straalde open

zette het hart van de lezende vrouw

In geluksgloed boven denken en hopen

Dat hart werd van geluk haast flauw

Want wat het altijd zocht was nu gevonden

Het mensch’lijke en toch meer om aan verbonden

te zijn: een doel voor de trillende pijlen

der Liefde

Ook collega-dichter Herman Gorter werd zielsgelukkig van de gedachte dat de mensheid straks geen armoede en uitbuiting meer zou kennen. Hij en Roland Holst sloten zich aan bij de sociaal-democratische SDAP. Al snel kregen ze het aan de stok met de partijleiding. De intellectuelen waren romantici. Voor minder dan een revolutie en een nieuwe samenleving deden ze het niet. Marx had immers gedoceerd dat er Verelendung nodig was. De arbeiders moesten het eerst slechter krijgen alvorens ze in opstand zouden komen. Praktische SDAP-leiders, zoals Troelstra, wilden ook het lot van de arbeiders in het hier en nu verbeteren. De schade voor de vooruitzichten op een revolutie namen ze op de koop toe.

In 1909 scheidden de marxisten zich af. Ze zouden een communistische partij vormen die in Nederland slechts een marginale rol speelde. De SDAP, later PvdA, was wel succesvol, maar nam al snel afstand van het onversneden marxisme. In de jaren zestig en zeventig van de 20ste eeuw leefde het marxisme weer op. Ook nu was het vooral voer voor intellectuelen. Terwijl arbeiders genoten van hun pas verworven kleuren-tv en Opel Kadett, droomden radicale studenten opnieuw van een wereldrevolutie.

Vietnam
Net als in de 19de eeuw lag er emotie ten grondslag aan het ogenschijnlijk zo strenge en rationele marxisme. Erik van Ree, tegenwoordig historicus aan de Universiteit van Amsterdam, woonde als middelbare scholier een jaar in India, waar de mensen op straat stierven. Dan hadden de communistische Chinezen het toch beter voor elkaar! Terug in Nederland zag hij elke avond hoe de ‘imperialistische’ Amerikanen Vietnam platbombardeerden.

Van Ree koesterde een ‘agressief-romantisch’ visioen van de revolutie, gesymboliseerd door Cuba, Vietnam en de Culturele Revolutie in het China van Mao. Hij werd lid van de Kommunistische Eenheidsbeweging Nederland marxistisch-leninistisch (KENml), een voorloper van de SP. Hij leefde in een spookwereld, zegt hij, waarin het veroveren van twee zetels in de subfaculteitsraad sociologie als een betekenisvolle bijdrage aan de wereldrevolutie werd gezien. ‘Maar we namen onszelf volstrekt serieus. We waren er ook vast van overtuigd dat het kapitalisme onhoudbaar was.’

Nijmegen was in de jaren zeventig een van de radicaalste plaatsen van Nederland. De plotselinge implosie van de katholieke zuil veroorzaakte een vacuüm dat op talloze manieren werd opgevuld. Sommigen gingen naar lesbisch café De Pottengrot, luisterden naar de punkband Tedje en de Flikkers, of voegden zich bij een commune waar iedereen het met iedereen deed.

Anderen, zoals Gabriël van den Brink, ontdekten Marx. Karl Marx was een ideaal tegenwicht voor het conservatieve katholicisme, dat aan de universiteit volop aanwezig was. Van den Brink was betrokken bij de Socialistiese Uitgeverij Nijmegen (SUN) en werd, zoals veel studenten, lid van de communistische CPN.

Het marxisme was een bloedserieuze zaak, zegt Van den Brink, tegenwoordig hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit van Tilburg: ‘We waren altijd met teksten bezig. Ik kan me dan ook goed voorstellen dat moslimjongeren tegenwoordig vluchten in een neo-orthodoxie, met de Koran als heilige tekst. Als je een plaats in de wereld wilt veroveren, is het heel aantrekkelijk om vanuit een tekst te opereren. Je kunt tegenstanders ermee om de oren slaan. Je kunt de wereld opdelen in goed en kwaad. Een tekst geeft intellectueel en moreel houvast.’

Van Ree zei het marxisme in 1980 vaarwel, Van den Brink in 1988. Als student was hij geïnspireerd door het historisch materialisme van Marx: de geschiedenis wordt bepaald door economische factoren, zoals het verdedigen van klassenbelangen. Toen hij aan zijn proefschrift werkte – over modernisering in het Brabantse dorp Woensel van 1670 tot 1920 – merkte hij dat de geschiedenis veel ingewikkelder in elkaar stak. ‘De arbeiders lieten zich helemaal niet leiden door hun klassenbelang. De katholieke kerk was heel belangrijk voor ze. Daarom werden socialisten het dorp uitgejaagd.’

Slechte ideeën
Het oeuvre van Karl Marx bevat scherpzinnige, nog altijd relevante inzichten. Maar Marx had ook veel slechte ideeën, zegt Van Ree. ‘Sommige mensen zeggen: het communisme is een goed idee dat slecht werd uitgevoerd. Ik zeg: het is een slecht idee dat slecht werd uitgevoerd.’

Marx beschreef hoe de mens instituties creëerde om de samenleving te ordenen, zoals de kerk, de staat en de markt. Vervolgens kan de mens vervreemd raken van deze instituties. Zo kan hij een slaaf worden van de vrije markt die hij zelf heeft gecreëerd. ‘Dat is een waardevolle analyse. Maar Marx ziet niet dat de mens ook vervreemd kan raken van de communistische staat, waarin zijn individuele vrijheid ondergeschikt is aan de staat. Dat is heel naïef’, zegt Van Ree.

Volgens Marx’ historisch materialisme wordt de geschiedenis bepaald door de ‘onderbouw’ van economische factoren. De ‘bovenbouw’ van ideeën en idealen is daar slechts een afspiegeling van. Zo beschouwde hij de burgerlijke moraal, zoals de afwijzing van geweld, als een hypocriete manier om een bevoorrechte positie te verdedigen.

‘Op zichzelf is het natuurlijk wel goed om te kijken welke belangen in het spel zijn’, zegt Van den Brink. ‘Maar je krijgt een heel cynisch mensbeeld als je gelooft dat mensen zich alleen door eigenbelang laten leiden, en dat je hogere motieven moet wantrouwen. In de media kom je die opvatting te vaak tegen.’

Het is juist belangrijk dat mensen morele opvattingen hebben die het eigenbelang overstijgen, zegt Van den Brink. De bankencrisis toont daarom zowel het gelijk als het ongelijk van Marx aan. Sommige bankiers lieten zich inderdaad louter leiden door eigenbelang. Volgens Marx zouden ze ook niet anders kunnen.

Maar de crisis heeft ook aangetoond hoe belangrijk het is dat bankiers en andere topmanagers niet louter aan hun eigen portemonnee denken. Ook een bankier moet ethisch en verantwoordelijk handelen. Als een bankier zich als marxist gaat gedragen, is het einde zoek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden