Column

Martin Sommer: 'Wij denken dat we afhankelijk zijn van Poetin'

In Nederland is steeds gedacht: we kunnen Rusland een beetje sarren en toch goede vrienden blijven, schrijft politiek commentator Martin Sommer in zijn wekelijkse column. 'Hoog tijd voor een echte energie-strategie.'

Gaspijpleiding op een station in de buurt van Kiev.Beeld afp

Er wordt ergens heel erg niet over gepraat. Russisch gas. Nederland hobbelt keurig mee met de Europese sancties tegen een paar handenvol Russen. We lopen niet voorop, houden ons klein. Minister Timmermans functioneert vooral als goed ingevoerd commentator bij Nieuwsuur. Ten onrechte. Nederland is veel belangrijker dan het zich voordoet. Wat ontbreekt is strategie.

Vanwege het gas bezocht ik Ben Bot, oud-minister van Buitenlandse Zaken. Tegenwoordig is hij lobbyist, gevestigd in een schitterend pand aan het Lange Voorhout. Hij maakt er geen geheim van dat het Russische staatsbedrijf Gazprom van zijn diensten gebruik heeft gemaakt. Bot is allercharmantst en zegt als oud-bewindsman: 'Je moet natuurlijk wel herrie maken tegen die Russen, maar ondertussen gaan de zaken gewoon door. Gas is voor Rusland en voor ons profijtelijk en dat moet je niet in gevaar brengen.'

Ongegeneerde koopman
Hier spreekt een ongegeneerde koopman. Nederland is gasland vanwege Slochteren. Maar intussen via Gazprom met handen en voeten gebonden aan Rusland. Eind jaren negentig ging het inzicht dat het Nederlandse gas opraakte gelijk op met het besef dat Russisch gas de toekomst voor Europa was. Staatsbedrijf Gasunie deed mee aan de zogeheten Nordstream-pijpleiding die vanaf Rusland door de Oostzee naar Duitsland loopt. Er kwam een tak naar Engeland en de Russen kochten een aandeel in een ondergrondse opslag bij Bergen. Zo werd Nederland een spin in het Europese gasweb - ook bekend als gasrotonde - en een goede vriend van Rusland.

Tel daar de olie-import bij op en Nederland voert voor 20 miljard euro per jaar in, terwijl we voor 7 miljard naar Moskou exporteren. Dit is geen klein bier. Wij denken dat we afhankelijk zijn van de luimen van Poetin maar aan die pijp zitten twee einden. De Amerikaanse senator John McCain zei: Rusland is een benzinestation, vermomd als land. Wij kunnen het dus ook Poetin flink lastig maken. Als het aan Ben Bot ligt, is daar geen denken aan: 'Nederland is een betrouwbare partner, de contracten met Gazprom gelden voor twintig jaar en uiteindelijk gaat het om de weging van de toestand in Oekraïne.'

Huiverig voor avonturen
Dat laatste is zeker waar. Vrijwel iedereen vindt dat Rusland volkenrechtelijk ver over de schreef is gegaan. Daarna lopen de meningen snel uiteen. Bot bijvoorbeeld heeft begrip voor de Russische inlijving van de Krim. Vanwege de geschiedenis en de gedacht vanuit de Russische angst dat daar een NAVO-basis zou komen. Aan de overkant van het spectrum roept men schande en dat elke centimeter toegeven aan Poetin gelijk staat aan München 1938. Tot welke strafactie die boosheid zou leiden, is mij niet duidelijk geworden. Zelf ben ik huiverig voor avonturen met een ongewisse uitkomst. Mij staat de nachtmerrie van Srebrenica nog helder voor ogen, en die begon ook met oprechte verontwaardiging.

Koopman en dominee zijn dus in dit debat present. Waar is de politieke strateeg? In Nederland ontbreekt het altijd dramatisch aan een koele afweging van de politieke opties. Wat dat aangaat, is die Nordstream-pijp een goed voorbeeld. Gasunie ging een mooie samenwerking aan. Tot vandaag is de personele band uitmuntend - oud-bestuursvoorzitter Kramer van de Gasunie bouwt nu aan de tweede gaspijp van Poetin, Southstream. Van meet af aan is er met geen woord gerept over politieke risico's. Die waren heus bekend. Na de instorting van de Sovjet-Unie schreef hoogleraar internationale betrekkingen Rob de Wijk de prioriteitennota van Defensie. Daar staat al in dat de Krim een risicogebied is. Dat was 1993. Daarna kwam het idee van de directe gasrelatie met de Russen, onder andere de Nordstream-pijp. Hoe gevoelig dat politiek lag, blijkt uit het feit dat de Polen nog altijd van de Molotov-Ribbentrop-pijpleiding spreken.

Twee jaar geleden onderzocht de Algemene Rekenkamer de gasrotonde. Er was 7 miljard in gestoken, maar erover nagedacht was er nauwelijks. Het ministerie van Economische Zaken noemde de gasrotonde 'een strategie'. Waarbij 'strategie' betekende dat 'de gasrotonde geen eigenaar, geen einddoel en geen tijdshorizon heeft'. Onduidelijkheid troef. Buitenlandse Zaken stond buitenspel.

Timmermans niet blij
Premier Balkenende ging in 2007 naar Moskou voor het tekenen van de contracten. Pikant: er was er één die er niet blij mee was. Frans Timmermans, toen staatssecretaris, vreesde dat de Russen te veel in de melk te brokkelen zouden krijgen. Zijn bezwaar bleek uit de documenten van WikiLeaks - hij hield in het openbaar zijn kaken op elkaar.

Timmermans weet: energiepolitiek is machtspolitiek. Maar over gas en de Nederlandse rol in Europa wordt opzichtig niet gesproken. Vorig jaar sloot de polder het energie-akkoord. Dat was het antwoord op de obsessie met 14 procent hernieuwbare energie in 2020. Verder dan Wuustwezel reikte het denken niet. De milieulobby grijpt de Oekraïense crisis aan om de rest van Nederland te willen volbouwen met windmolens. Nadenken over schaliegas is nog altijd verboden. Meer gas uit Groningen oppompen? Ze zien je aankomen.

In Nederland is steeds gedacht: we kunnen Rusland een beetje sarren en toch goede vrienden blijven. Ongeveer volgens het recept van Ben Bot. Tijdens het rampzalig verlopen vriendschapsjaar was er eerst de Greenpeace-affaire en daarna een reeks irritaties die verband hielden met het Russische anti-homobeleid. Premier Rutte sprak van onfortuinlijke incidenten die een goede relatie niet in de weg staan. Dat was ofwel cynisch ofwel naïef en is voor zover ik weet nog altijd de politieke lijn. Hoog tijd voor een echte energie-strategie.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden