Martin Sommer: Het zwartste gat van de democratie is de kandidatenselectie

Vandaag congresseert de VVD over de verkiezingen en Ton Elias zal er niet bij zijn. Het kan u nauwelijks zijn ontgaan dat hij van de lijst is gekieperd. Elias is het type politicus 'who doesn't suffer fools gladly'. Niet van het soort dat jouw pijn voelt, zoals laten we zeggen Lodewijk Asscher of Mark Rutte. Dat is niet handig bij het vrienden maken. Maar in de fractie moet je er zo een wel bij hebben, die waarheden verkondigt waar anderen met een boog omheen lopen.

Elias heeft 'vijanden in de partij', zei de partijvoorzitter die het slechte nieuws bracht. Net als de minder bekende Joost Taverne. Die presteerde het om één keer tegen de fractie in te stemmen. Dat was vanwege het derde steunpakket voor Griekenland. Niet zomaar een dwarsigheidje dus. Eigenlijk had Halbe Zijlstra met de hele fractie tegen willen stemmen. Maar dat mocht niet van premier Rutte de man die eerder geen cent voor de Grieken had gezegd.

Best dapper van die Taverne zou je denken, zo'n eigen mening. Maar ja, vijanden in de partij moet je niet hebben. 'Een politicus heeft meningen', zegt een boze Ton Elias door de telefoon. 'Dat is namelijk zijn vak.' Het zal u verbazen, maar het was altijd al riskant een mening te hebben. VVD-Kamerlid Theo Joekes was na de beroemde RSV-enquête in 1986 een tv-held. Hij weigerde zijn kritiek op zijn eigen VVD-minister Van Aardenne in te slikken en belandde onderaan de lijst. In andere partijen is het niet beter. Paul Kalma stemde één keer tegen zijn eigen PvdA-fractie en was verbaasd over de narigheid die hij ontmoette. Wijlen dagblad De Pers zocht uit dat tussen 2001 en 2010 welgeteld dertien keer tegen de eigen fractie is gestemd.

Disciplinering is dus van alle tijden en toch is de huidige generatie politici fletser dan voorheen. De politieke leiding klaagt erover, maar is tegelijk de aanstichter. Dit kabinet heeft geen meerderheid meer sinds Jacques Monasch ook hij heeft het profiel van een egotripper de PvdA heeft verlaten. Zo direct hebben we een kabinet van vier of vijf partijen. Dan kunnen ze zich helemaal geen afwijkelingen meer veroorloven. De gang van zaken versterkt het beeld van naar binnen gekeerde, angstige partijen. En Kamerleden die nog meer op ambtenaren gaan lijken dan ze toch al deden.

De steun voor democratie in de samenleving is groot, blijkt uit onderzoek na onderzoek. De steun voor politieke partijen is daarentegen miserabel. Zij staan voor gebroken beloftes, plucheplakkerij en wij-regelen-het-onder-elkaar-wel. Het zwartste gat van de democratie is de kandidatenselectie. Dit zijn de weken waarin de partijen hun lijsten bekendmaken. Ik heb blijdschap gezien en woede, maar de totstandkoming van de lijst is onveranderlijk een raadsel. Meestal wordt de klus overgelaten aan commissies die bestaan uit een vaag en betrouwbaar middenkader, met een even vaag mandaat. De voorzitters zijn oudere power brokers met een directe lijn naar de politieke leiding. Ik kan me niet voorstellen dat VVD-voorzitter Keizer in zijn eentje Elias van de lijst heeft geknikkerd.

De betrokkenen zwijgen over het algemeen als het graf. Maar soms schemert er iets door over de manier van doen. Zo ging het mis toen PvdA-lijstenmaker Felix Rottenberg liet weten dat de partijbazen zélf technocraten en bedrijfsleiders waren. Dat was niet de bedoeling. Rottenberg af, maar hij zei nog wel wat over zijn rol. 'Op zo'n plek wil de partij iemand die totaal berekenbaar is, een sfinx, onbenaderbaar naar buiten, hard naar binnen.' Dat is het profiel van Max van den Berg die de klus overnam. Intussen is men druk bezig met het opstellen van een afgewogen lijst. Mannen en vrouwen, allochtonen, Limburg en Groningen. Stad en land worden afgegraasd op zoek naar een buschauffeur. Dat zou je diversiteit aan de buitenkant kunnen noemen. Afwijkende meningen? Dan liever de lucht in.

Ik sprak een goede kennis die ooit naar het lidmaatschap van de Eerste Kamer solliciteerde. Ook hij moest voor zo'n commissie verschijnen en kreeg een casus voorgelegd. De Tweede Kamer had een wet aangenomen waarin werd toegestaan dat de namen van veroordeelde pedofielen werden gepubliceerd. Zou hij zo'n wet laten passeren als Eerste Kamerlid? De veronderstelling was uiteraard dat hij mordicus tegen zou zijn, maar hij zei dat het wel een goed idee was. Zijn koffie mocht hij nog net opdrinken. Eigenwijsheid niet gewenst einde politieke ambities.

Van oudsher zijn ideeënvorming en intern debat kernfuncties van een politieke partij. Dat is niet meer zo. Er is niet één wetenschappelijk instituut dat geen kwakkelend bestaan leidt. Tegenwoordig gaat het alleen nog over rekrutering voor bestuursfuncties. Ideologie is een vage richting geworden, met het keurmerk van de CPB-doorrekening. Alleen SP en PVV ontsnappen daaraan, maar vrijplaatsen voor open en levendig debat zijn die partijen bepaald niet.

Na Fortuyn probeerden de meeste partijen iets met interne verkiezingen en lijsttrekkersdebatten. Ook dat is alweer voorbij. Rutte, Buma en Pechtold kwamen als vanzelf bovendrijven als nieuwe lijsttrekker. Alleen de Partij van de Arbeid doet nog een dappere poging tot een leiderschapswedstrijd tussen Asscher en Samsom. De uitkomst daarvan is nog ongewis, maar gezien de stekeligheden tijdens het eerste debat durf ik de voorspelling wel aan dat het ook voor de PvdA de laatste keer zal zijn.