Column

Martin Sommer: Het midden is weg en in dat gat is de waarheid gevallen

Vrij zicht

Niet de politiek is veranderd, maar het wantrouwen tegen experts is gegroeid.

Trump tankt geen Coca-Cola... Beeld Hollandse Hoogte

'De kunst van de leugen', stond op het omslag van The Economist. Donald Trump liegt zo veel en zo hard dat de factcheckers hem niet kunnen bijhouden. En vergeet de Brexiteers niet, die miljarden ponden extra beloofden voor het zorgstelsel als de Britten nee zouden zeggen tegen de EU. Een leugen. Kees Kraaijeveld schreef een groot stuk over de waarheid in deze krant. Volgens hem hebben 'we' de waarheid 'weggepoetst'. De waarheid is uit en de leugen regeert.

Heerlijk onderwerp. Jammer dat Kees er zo'n rommeltje van maakt. Hij gooit alles op een hoop, kwakzalvers, politieke correcta's, holocaustontkenners. Deze kwestie gaat niet over een postmoderne waarheid die iedereen zelf mag kneden. Ook de harde waarheid van de bèta-wetenschap is niet in het geding. Zelfs Donald Trump gooit liever benzine in zijn tank dan Coca-Cola. Dit debat gaat over waarheid in de politiek. Politiek moet op feiten zijn gebaseerd, luidt het hedendaagse standpunt. En beter nog, op wetenschappelijke expertise.

Dat al dat gelieg een nieuw fenomeen zou zijn, is een even boeiende als hachelijke stelling. Was de politiek vroeger beter, eerlijker? Niet lang geleden hadden we het over politionele acties. Daar kon premier Piet de Jong nog net mee wegkomen. Nu heet het een koloniale oorlog. Wat toen waar was, werd een leugen. Tony Blair had zijn massavernietigingswapens; Ronald Reagan zijn 'plausibele ontkenbaarheid'. Feiten zijn rechts, zei Jan Pronk, toen er kritiek kwam op zijn ontwikkelingshulp. Niet zo zeuren als het doel in orde is, bedoelde hij.

Ook de ombudsvrouw is voor de waarheid en pleit voor harde, verifieerbare feiten. Haar eigen stuk laat zien dat harde feiten al snel tamelijk onbenullig zijn. Wel of niet een nier gedoneerd, wel of niet in de promotiecommissie. Heus belangrijk, maar de kern raakt het niet. Dichter in de buurt kwam filosoof Jan Bransen die in de woensdagkrant wees op het boekje On Bullshit van Harry Frankfurt. Dat behandelt de kunst van het bullshitten, politiek kletsmajoren. Dat doen alle politici. Niet keihard liegen, maar eromheen leuteren. De golven gaan nu inderdaad hoger. Trump is een outsider die de kunst van het kletsmajoren niet beheerst.

Het debat is zo oud als er politiek bestaat. Politiek gaat niet over waarheid, maar wil overtuigen. Daarom haatte Plato politiek. Hij vond de sofisten leugenaars. Toen al. Wat ik in een kleine tien jaar op het Binnenhof heb geleerd, is: de waarheid heet daar meerderheid. Gepraat over feitenvrije politiek is in de mode. Maar elke politicus die zijn collega feitenvrije politiek aanwrijft, voelt zijn eigen neus groeien. Ook hij wil geen waarheid spreken, hij wil winnen.

Dat is niet cynisch. Politici hebben een ander ambacht dan filosofen. Is er dan niets veranderd? Jazeker wel. De groeiende behoefte aan waarheid ging gelijk op met het wantrouwen. Sarkozy zei ooit dat hij altijd de waarheid zou spreken. Een leugen natuurlijk. De vraag is waar de behoefte aan waarheid begon. Namen de leugens zozeer toe dat er factcheckers opstonden om ze op de staart te trappen? Of was het andersom en werd als uitvloeisel van het wantrouwen het fenomeen factchecking uitgevonden, en inderdaad, het bleek in de politiek te barsten van de leugens. Dat laatste is mijn idee.

Jan Pronk vond feiten rechts... Beeld anp

Juist in Nederland bevindt zich rondom de politiek een gordel van deskundigen die ons vertellen hoe het waarlijk moet. Dat is de aap die ook uit Kees Kraaijeveld zijn mouw komt. Experts worden niet meer geloofd en die moeten we wel geloven. Kees is een nazaat van Plato. Hij is de enige niet die bepleit dat we het aan de kenners moeten overlaten. De politiek is niet veranderd; het wantrouwen tegen deskundigen is gegroeid.

Kees Kraaijeveld citeert Bertrand Russell. Dat is een autoriteit én een autoriteitsargument. Zijn de experts het onderling niet eens, zei Russell, dan moet de leek zijn mond houden. En als ze het wel eens zijn, moet de leek ook zijn mond houden. Ja, meneer de filosoof. Om welke expertise het hier gaat, wordt niet gespecificeerd. Voor mijn garagehouder buig ik graag, voor mijn huisarts ook. Wat als de deskundigen het roerend eens zijn, maar er blijkt niks van te kloppen? Ooit draaide de zon om de aarde. Vonden de experts. Sinds de eurocrisis verbaas ik me dat economen zich niet laten omscholen. En voor de expertise in de sociale psychologie geef ik al helemaal geen kwartje.

Terug naar de waarheid. Die ligt vaak in het midden, zoals we weten. Waarheid is in de politiek en omstreken waar we het grosso modo over eens zijn. Vooral in Nederland met zijn consensuscultuur. Dat is dan ook het probleem. We zijn het niet langer eens. Het midden is weg en in dat gat is de waarheid gevallen. De schreeuw om experts te geloven, is een wanhopige schreeuw om eensgezindheid. En in elk geval aan mij niet besteed. Mijn journalistieke business heet argwaan. Je moet niet zomaar geloven, en zeker experts niet. Expertise is immers macht. Noem het mijn populistische trekje. Als ik de collega's in de journalistiek iets verwijt, is dat ze te snel in katzwijm vallen voor een toga.

De waarheid in pacht hebben, bestaat niet meer. De mensen hebben genoeg van experts, zei de Britse Brexiteer Michael Gove. Er werd schande van gesproken. De experts zeggen dat de Brexit grote schade zal doen. Om deze profetie zichzelf te laten vervullen, doen in elk geval de experts in Brussel hun stinkende best. Maar het ging de Brexitkiezers niet om de economie. Zij wilden hun lot in eigen hand nemen. Dat was geen wetenschappelijk, maar een uitgesproken politiek doel. En daarover is het oordeel van een expert en dat van een leek precies evenveel waard.

Piet de Jong bleek te liegen... Beeld Martijn Beekman
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.