Martin Sommer: De nieuwe aristocratie doet zich voor als gelijken maar kijkt neer op de rest

De elite vindt zichzelf geen elite, omdat gelijkheid hoog in het vaandel staat.

Beeld de Volkskrant

De klap van de Duitse verkiezingen leek sprekend op die in Nederland in 2010, toen Wilders 24 zetels haalde. Ook de reacties kon je uittekenen. Vlot verschenen kaartjes op Twitter: waar ze op de anti-immigratiepartij AfD hadden gestemd, wonen nauwelijks buitenlanders. Indertijd hoorden we dat er in Limburg geen moslim te bekennen was. Anders gezegd: er was helemaal geen reden om op Wilders te stemmen.

Er spreekt een peilloos onbegrip uit, net als uit een ander intussen bekend patroon. Voorafgaand aan de verkiezingen las ik het ene na het andere artikel over de aanstaande overwinning van Merkel. Daarna kwam de verbijstering over de uitslag, precies als bij Cameron en de Brexit of Hillary in de VS. Open monden over het ondenkbare dat toch gebeurde. Het ging toch goed? Weiter so was een van Merkels slogans. De kiezers meenden van niet.

Kennelijk is een tegenstem alleen voorstelbaar bij economische tegenslag. Maar het gaat betrekkelijk goed, in Duitsland, in Nederland en ten tijde van de Brexitstem was dat ook zo in Groot-Brittannië. Hoe kunnen mensen dan boos zijn? Van de zomer gaf Diederik Samsom een interview aan NRC. Weliswaar was zijn PvdA intussen gedecimeerd, maar het kwam erop neer dat hij alles weer precies zo zou doen. Nederland stond er weer goed voor, en afgezien van zijn eigen stijl van leidinggeven was er eigenlijk geen reden geweest voor de afstraffing van zijn partij.

Wie het heeft over een elite is zelf al bijna verdacht, zoals Sybrand Buma overkwam toen hij onlangs in de Schoo-lezing het e-woord durfde gebruiken.Beeld ANP

Maar politiek gaat over meer dan het eigen risico en de Gini-coëfficiënt. In Duitsland bleek dat het gros van de kiezers die AfD hadden gestemd dat niet zozeer deden vanwege de bruine AfD-opvattingen, als wel om de gevestigde partijen een lesje te geven. Het was Wutmensch tegen Gutmensch, en dat was voor die laatste onbegrijpelijk.

Een sleutel voor dit raadsel stond vorige week in de krant onder de uitstekende kop 'Help, ik deug!' Het was de bespreking van een boek van de Amerikaanse sociologe Elizabeth Currid-Halkett, naar wat je kortweg moreel hoogstaande consumptie zou kunnen noemen. Dat is de tegenhanger van de befaamde 'opzichtige consumptie' van de econoom Thorstein Veblen, die ruim een eeuw geleden schreef over de nieuwe rijken van toen. Zij lieten het breed hangen om hun maatschappelijke geslaagdheid uit te venten. Trump is daarvan een late echo en zowel zijn succes als de haat die hij ontmoet, laat zich in elk geval deels door zijn uitbundige levensstijl verklaren.

De Amerikaanse sociologe Elizabeth Currid-Halkett schreef het boek 'Help, ik deug!'Beeld University of Southern California

De nieuwe bovenklasse heeft volgens Currid-Halkett een radicaal ander gedragspatroon. Aangezien spullen niet meer schaars en duur zijn, en dus niet langer geschikt om je te onderscheiden, is dat nu het goede leven geworden. Volkskrant-collega Koen Haegens had het in zijn recensie snedig over de quinoa-klasse, die gezond eet, goede doelen nastreeft, zich inzet voor het klimaat en het lot van vluchtelingen. Een elite die zich inzet om goed te doen, wat wil je nog meer?

Wel, je zou een elite willen die zich ook bekommert om de rest. Koen Haegens betwijfelt de stelling van Currid-Halkett en vraagt zich af of hij quinoa eet om zich af te zetten tegen Henk en Fatima, 'of omdat ik de wereld niet nog verder naar de klote wil helpen'. Dat laatste natuurlijk, maar dat neemt niet weg dat elke hap quinoa een stil verwijt is aan de patat-etende klasse die niet aan die hoge maatstaven voldoet. Als ik de wereld wil redden, moet jij dat ook doen anders schiet het niet op. De morele druk is torenhoog.

Je zou bijna spreken van een nieuwe aristocratie, kalos kai agathos, mooi en goed, die zichzelf daadwerkelijk ziet als een verzameling betere mensen. Bij de oude maatschappelijke elite heerste een zekere schaamte over de eigen voorrechten. Overvloed, ook onbehagen. Dat is niet meer zo, om te beginnen omdat verschil inderdaad niet meer in geld wordt uitgedrukt. Onze elite is welvarend maar niet exceptioneel rijk. Bovendien vindt men zichzelf beslist geen elite, aangezien gelijkheid helemaal boven in het vaandel staat.

Artikel 1 Grondwet, het gelijkheidsbeginsel, is juist hetgeen waarmee de rest van de bevolking bestraffend wordt toegesproken. Gij zult niet discrimineren! Denk aan de vorige ombudsman, die Nederland een 'door en door racistisch land' vond. Wie het heeft over een elite is zelf al bijna verdacht, zoals Sybrand Buma overkwam toen hij onlangs in de Schoo-lezing het e-woord durfde gebruiken. Dat kon natuurlijk niet, en vooral niet door iemand die zelf zijn dubbele achternaam verdonkeremaant.

We hebben dus een aristocratie die zich voordoet als gelijken en tegelijk neerkijkt op de rest. Geen wonder dat de Wutbürger boos zijn over de gevoelde afwijzing. Niets erger dan neerbuigend te worden behandeld. Het beste voorbeeld is uiteraard Hillary met haar uitglijer over de deplorabelen, hun betreurenswaardige levenswijze en racistische kleinburgerlijkheid. Als ik het goed begrijp, besloot Trump zich kandidaat te stellen voor het presidentschap nadat hij tijdens het Correspondents' Dinner was uitgelachen door Obama.

Het patroon is wijdverbreid. Ik ken de toestand in Polen of Hongarije slecht, maar ik twijfel er niet aan of daar speelt hetzelfde als bij de aanhang van populistisch rechts in West-Europa. Men is het beu zich te laten toespreken over morele tekortkomingen, en gaat zich er vervolgens naar gedragen. Currid-Halkett wijst in een interview in Trouw de bovenklasse terecht. Niet afwijzing is wat we nodig hebben, maar juist empathie.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.

Trump besloot zich kandidaat te stellen voor het presidentschap nadat hij tijdens het Correspondents' Dinner was uitgelachen door Obama.Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden