Martelaarschap en jihad maken religiewetenschap weer hot

Nog maar weinig studenten kiezen voor religiewetenschap. Docenten zoeken naarstig naar onderwerpen die hen interesseren: geweld, jihad, conflictbeheersing. 'Slechte religieuze dingen in de wereld zijn hot.'

UvA-studenten volgen een college over martelaarschap in Iran. Beeld Guus Dubbelman/Volkskrant

'Martelaarschap gaat tegenwoordig vooral over moslimterrorisme, maar al in het Oude Testament wordt erover gesproken', begint student religiewetenschappen Nelleke Honcoop (27) haar presentatie. 'En Japan voerde in de Tweede Wereldoorlog kamikazeaanvallen uit.'

Met drie andere studentes volgt Honcoop het mastervak 'Polemieken en politiek van religieuze identiteit' aan de Universiteit van Amsterdam. Vandaag staat een discussie over martelaren op het programma. Een spraakmakend onderwerp waarmee de universiteit hoopt nieuwe religiestudenten te trekken. Want met zo'n tweehonderd eerstejaars door heel Nederland zijn die zeldzaam.

Eerstejaarsreligiestudenten op de Universiteit van Amsterdam zijn op één hand te tellen: dit studiejaar schreven slechts vijf mensen zich in. Om het tij te keren richt het onderwijsprogramma zich daarom steeds meer op thema's die spelen in de huidige samenleving. 'Slechte religieuze dingen in de wereld zijn hot', zegt hoogleraar Jan Willem van Henten, tevens bachelordirecteur religiewetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. 'Onderwerpen als martelaarschap en de jihad trekken veel studenten. Laatst moest ik het vak 'Religie, geweld en conflictbeheersing' geven. Daar zaten 38 studenten; voor een masterstudie religie is dat heel veel. Studenten zeiden tegen mij: 'Dit is super, dit is wat er nu gebeurt in de wereld'.

'De martelaar'

De vier UvA-studenten volgen een college over martelaarschap in Iran en de film Paradise Now, over een fictieve Palestijnse zelfmoordaanslag. 'Veel gebeurtenissen begrijp je niet zonder historische lijnen te trekken', legt Van Henten uit. 'Het begrip martelaar is van betekenis veranderd door 9/11 en mensen die zichzelf opblazen. Nu noemen de meeste mensen dat terrorisme, maar vroeger werden veel joodse en christelijke martelaren juist in een positief daglicht gesteld.' Zelf schrijft Van Henten over joods en christelijk martelaarschap, maar ook beroemde figuren uit de moderne geschiedenis worden door sommigen als martelaren gezien, zegt hij tijdens het college: 'Theo van Gogh, Pim Fortuyn, zelfs volkszanger André Hazes zou die term verdienen door de massale rouw in Nederland om zijn dood.'

Immigratie, religie in het publieke debat en de Europese interactie met het Midden-Oosten en Noord-Afrika spelen ook een rol in de nieuwe propedeuse religiewetenschappen op de UvA. Van Henten: 'We gaan ons veel meer bezighouden met de sociale rol van religie.' Bang voor opheffing van de opleiding is hij niet: 'Het universiteitsbestuur is na alle bezettingen en bezuinigingen erg voorzichtig met het afschaffen van studies.' Maar op grond van het 'perverse outputsysteem', zoals de hoogleraar de financiële prikkel om zo veel mogelijk studenten te laten afstuderen noemt, 'zou de bachelor religiewetenschappen in de gevarenzone terecht kunnen komen.'

Diversiteit

Zijn nieuwe lichting studenten is vooral tevreden over de diversiteit van de onderwerpen die voorbijkomen. 'De aantrekkingskracht van de studie religiewetenschappen wordt gevormd door de vrijheid en hot topics waar je oog op valt', zegt de Amerikaanse studente Holly Burgess (23). 'Niet alleen martelaarschap, maar ook de vraag of religie en wetenschap naast elkaar kunnen bestaan. Of religieuze oorlogen en voor het Westen onbekende gebruiken als ritueel slachten.' Zelf onderzoekt Burgess de open benadering die uitgestorven en inheemse religies hebben bij seksualiteit, verslaving en geweld.

Studente Honcoop koos voor het vak om de islam te bestuderen. 'Ik wil er meer van weten, omdat die religie sterk leeft in de samenleving. De discussie over islamitische kleding als de hijab, boerka en boerkini is heel actueel.' In mei is ze in Iran geweest, waar ze beelden van martelaars op muren en langs de snelweg fotografeerde voor haar presentatie. Ze klikt op de volgende dia: 'Martelaarschap zie je nog steeds terug in het vocabulaire van Iran. Een bekend gezegde is daar: 'Elke dag is Ashura, elk land is Karbala'.' Ze bedoelt de leus van ayatollah Khomeini om Iraniërs te mobiliseren, toen Saddam Hoesseins Irak het land binnenviel in de jaren tachtig. Van Henten maakt intussen driftig notities van Honcoops onderzoek.

Verbreding

De UvA wil studenten laten kennismaken met andere geloofsvormen dan het christendom, zoals westerse esoterie. Van Henten: 'Denk aan het spirituele van New Age of het geheime genootschap van de Rozenkruisers.' Die verbreding is maar goed ook, want één studente in het gezelschap is niet zo geïnteresseerd in martelaarschap. Chaya Oost (26) bestudeert liever de invloed van religie op de Nederlandse identiteit: 'Steeds meer religies komen samen in Nederland. Yoga bijvoorbeeld is officieel geen religie, maar vertoont veel overeenkomsten met de grote godsdiensten. Speciale manieren van eten, je bewust zijn van je omgeving, de dag beginnen met een ochtendritueel. Ik houd me ook bezig met de positieve kanten van religie, zoals de relatie met een goede gezondheid.'

'Het martelaarschap is minstens tweeduizend jaar oud', benadrukt Honcoop aan het einde van haar voordracht. Jezus was een martelaar, maar ook de Palestijnen worden door een groep mensen zo gezien, blijkt in de film Paradise Now. 'De dodelijke gevolgen spreken tot de verbeelding. Het is niet altijd een kwestie van good guys tegen bad guys, maar vaak gaat het om onderdrukking en extreem lijden. Veel martelaren geloven dat leven en dood hetzelfde zijn.' Maar martelaren hoeven niet per se geweld te gebruiken, reageert Burgess: 'Volledige inspanning voor een hoger doel kun je ook zien als martelaarschap.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden