Reportage

Marseille gaat gebukt onder een rauwe drugsoorlog, en Macron begint er zijn campagne

Weg van de schietpartijen, betonnen appartementenblokken en politiewagens hebben de jongeren hier een eigen, aangename plek gecreëerd. Beeld Sanne de Wilde
Weg van de schietpartijen, betonnen appartementenblokken en politiewagens hebben de jongeren hier een eigen, aangename plek gecreëerd.Beeld Sanne de Wilde

In de Zuid-Franse stad Marseille zijn drugs nooit ver weg. Een wijdvertakt drugsnetwerk biedt de verarmde, nauwelijks geschoolde inwoners van de quartiers nords snel geld. Maar het aantal slachtoffers neemt hand over hand toe. President Macron deed deze week tijdens een lang bezoek grote beloften. Velen halen hun schouders erover op. ‘Ik heb twee keuzes in het leven. De cel in, of sterven.’

Het lijkt misschien alsof hij zit te soezen, zo achterover hangend in zijn scheve bureaustoel bij de ingang van de wijk. Maar dat is schijn; deze plek is het begin van een keten van actie en reactie. Van onder de bomen is het hooguit vijftig meter naar de tweede man, daar op zijn scooter tussen de betonnen appartementenblokken. Zo staan de jongens verspreid door de wijk Saint-Barthélemy in het noorden van Marseille de hele dag te wachten, tot plots de eerste opspringt, de handen aan de mond zet en zo hard als hij kan, begint te roepen: ‘Arah! Arah! Arah!’ Het signaal dat de politie onderweg is.

En je kunt maar beter scherp zijn. Wie te laat is met zijn waarschuwing kan zomaar zijn benen verliezen. Want hier straffen ze met kalasjnikovs. Die zijn net zo makkelijk te krijgen als een pain au chocolat, zeggen ze in Marseille. ‘Twee weken geleden was het nog raak’, zucht buurtbewoner Morad terwijl hij voorzichtig de ramen sluit als het arah door zijn straat schalt. ‘Een tiener die hier op de uitkijk stond, zit nu voor altijd in een rolstoel.’

En hij had nog geluk. In Marseille explodeert het aantal schietincidenten dat verband houdt met de handel in drugs. Deze zomer alleen al kwamen er twaalf mensen om het leven bij afrekeningen, vaak in een van de quartiers nords, zoals de noordelijke arrondissementen van de stad worden genoemd die bekendstaan om armoede, werkloosheid en drugscriminaliteit. Het laatste slachtoffer was een 14-jarige jongen die vanaf een scooter werd beschoten vlakbij een drugs-verkooppunt. Een andere tiener en een kind van 8 raakten gewond.

French Connection

Het geweld dat voortkomt uit georganiseerde drugshandel is niet nieuw. Tot in de jaren zeventig was Marseille een spil in de French Connection, een wereldwijd heroïne-netwerk dat van Turkse papavervelden via Zuid-Frankrijk naar de Verenigde Staten liep en vanuit de Provençaalse hoofdstad werd gerund door Corsicaanse maffia.

De huidige drugshandel draait vooral om cannabis en cocaïne, met netwerken die vaak vanuit het buitenland worden aangestuurd maar ook een lokale markt bedienen. De afgelopen jaren is het aantal drugsnetwerken in Marseille verveelvoudigd, met ruim 150 bij de politie bekende verkooppunten in de stad, die samen tussen de 10- en 15 miljoen euro per maand omzetten. Nu de liquidaties elkaar in rap tempo opvolgen, staat de problematiek weer volop in de aandacht.

Sinds woensdag is president Emmanuel Macron in Marseille, waar hij tot vrijdag blijft. Een ongebruikelijk lang bezoek dat Franse media registers vol superlatieven laat opentrekken. Tijdens de ‘nooit eerder vertoonde’ missie doet Macron in etappes een ‘historisch’ miljardenplan uit de doeken dat de stad moet vernieuwen. Dat begon woensdag met een bezoek aan de politie in de quartiers nords, waar de president 200 extra agenten, 500 beveiligingscamera’s en een nieuw politiebureau beloofde. Als de bewoners niet in veiligheid kunnen leven, zei Macron bij de aankondiging, ‘zullen ze ook bij al het andere niet naar ons luisteren’ en dus is het zaak ‘de symptomen te bestrijden’.

Strijd om territorium

Het effect van Macrons bezoek is deze dagen voelbaar in de noordelijke wijken; de politie is druk bezig dealers en jongens op de uitkijk op te jagen. Maar dat maakt de problemen nog niet minder, zegt Amine Kessaci, die hier is opgegroeid. ‘Je kunt een dealer wegsturen, maar dan gaat hij naar de buurt om de hoek waar iemand anders de baas is.’ Juist die strijd om territorium zorgde de afgelopen maanden voor de vele afrekeningen.

Amine, een rustige welbespraakte jongen van 17, verloor eind vorig jaar zijn broer Brahim. Zijn lichaam, doorboord met negen kogels, werd gevonden in de kofferbak van een verkoolde auto. Een ‘barbecue’ noemen ze het in Marseille, waar de methode vaker wordt gebruikt. Het lichaam van een tweede slachtoffer werd gevonden op de bijrijdersstoel. ‘Brahim wilde zich al een tijdje aan het milieu onttrekken’, vertelt Amine al lopend door de buurt. ‘Misschien dat dat een rol heeft gespeeld. Kort voor zijn dood heb ik hem nog geholpen met de inschrijving bij het uitzendbureau. Hij laat een dochtertje van 2 na. Ik had zo graag gewild dat ze gewoon zou kunnen spelen en ruzie maken met haar vader.’

Amine Kessaci verloor zijn broer aan drugsgeweld. Hij werd dood gevonden in de kofferbak van een uitgebrande auto. Beeld Sanne de Wilde
Amine Kessaci verloor zijn broer aan drugsgeweld. Hij werd dood gevonden in de kofferbak van een uitgebrande auto.Beeld Sanne de Wilde

Met zijn organisatie Conscience vraagt Amine nu aandacht voor de problemen die achter het geweld en de drugsproblematiek schuilgaan. ‘Ik wil laten zien dat jongens die het doelwit zijn van afrekeningen niet alleen dealers zijn. Ze zijn ook slachtoffer van een systeem dat ze vergeten is, dat ze heeft laten zitten. De noordelijke wijken van Marseille zijn door de politiek aan hun lot overgelaten. Kinderen groeien op in een openluchtgevangenis, met kakkerlakken en ratten in de schoolgebouwen, zonder fatsoenlijk werk, zonder perspectief.’

Sterk spul

De handel in cannabis en cocaïne betaalt de huur en vult de koelkast. Veel moeders vragen hun zoons niet waar het geld vandaan komt, zegt Amine, want het is zo welkom. Hij hoort het vaak in de gezinnen waar hij met Conscience komt om maaltijdpakketten uit te delen. De weg naar drugs is – letterlijk – makkelijk gevonden. Net als in andere delen van de quartiers nords wijzen in deze wijk La Rose pijlen op de gevels de route aan naar ‘sterk spul’.

Natuurlijk, zegt Amine, meer agenten zijn nodig. Maar laat dat wijkagenten zijn, die praten met de jongeren en zorgen dat ze veilig thuiskomen uit school, die weten wie de ouders zijn zodat ze hen kunnen aanspreken als het fout gaat. En niet zoals hij laatst zag gebeuren: agenten die met busjes de wijk inrijden en alle kinderen tegen de muur zetten, zelfs de spelende kleintjes.

Maar als Amine straks de president ontmoet, die hier met buurtbewoners komt praten, zal hij ook iets anders zeggen. ‘Achter de criminaliteit gaan vele families schuil die in rouw zijn. Zolang er armoede is, is er misère en lonkt het makkelijke geld.’ Zelf is Amine nooit in de verleiding geweest. ‘Ik zag hoe het mijn broer verging en was vastbesloten mijn best te doen op school.’ Wat hielp, is dat zijn moeder besloot haar jongere zoon naar een school te sturen in een betere buurt.

Presidentscampagne

Ook elders in Frankrijk zijn de gevolgen van drugscriminaliteit steeds zichtbaarder. Steden als Lille, Avignon en Roubaix kampen met vergelijkbare problemen. Chaima, een nicht van Amine, vertelt hoe ze onlangs getuige was van een afrekening in Cavaillon, niet ver van Avignon. Op bezoek bij familie zag ze vanuit de woonkamer hoe op het plein onder haar een schietpartij plaatsvond. ‘De vorige dag speelden daar de kinderen nog! We dachten dat het een aanslag was. De kleintjes verstopten zich uit angst in de kast. Als je thuis niet veilig bent, waar dan wel?’

Dat president Macron deze week juist in Marseille een groot plan onthult, is niet los te zien van de presidentsverkiezingen in april volgend jaar. Al heeft hij zich officieel nog niet kandidaat gesteld, met zijn bezoek aan de tweede stad van het land is zijn campagne van start gegaan.

Juist hier spelen verkiezingsthema’s als migratie en veiligheid een belangrijke rol; Marine Le Pens Rassemblement National kan in de zuidelijke regio rekenen op grote aanhang. Marseille is bovendien een stad die symbool staat voor de basis van Macrons succes, zo analyseerde de directeur van peilingsbureau Ifop tegenover persbureau AFP. Hier zie je volgens Frédéric Dabi al veertig jaar het falen van zowel politiek links als rechts.

Macron combineert in zijn plannen voor de stad aangescherpte veiligheidsmaatregelen met de belofte om honderden scholen in de stad te renoveren en de noordelijke wijken beter bereikbaar te maken met openbaar vervoer.

Zelfvertrouwen

In de quartiers nords is er geen tijd om te wachten op nieuwe plannen van de overheid. ‘Hoe kunnen kinderen leren als hun maag leeg is?’, zegt Kamel Guemari. ‘Als ze thuis de koelkast opendoen en zien dat er niets te eten is?’ Met zijn voedselbank in een voormalig McDonald’s-filiaal is Guemari een spil in de wijk waar bewoners met ontelbare initiatieven onderling de nood proberen te lenigen. Over het bezoek van Macron halen ze de schouders op – ze hebben al zoveel beloftes voorbij zien komen.

De echte oplossing is volgens Guemari onderwijs, waardig werk en zelfvertrouwen. ‘Maar hoe vind je zelfvertrouwen als je steeds wordt afgewezen op basis van je sociale status en de wijk waarin je woont?’, zegt hij. ‘In de manier waarop naar mensen uit de quartiers nords wordt gekeken, zit zoveel vernedering. De jongeren die hier wonen zijn geen gangsters, maar slachtoffers.’ Als hij het over de schietpartijen heeft, spreekt hij liever van moord dan van afrekening, wat impliceert dat een slachtoffer zijn dood verdient. ‘Ik sprak deze week een jongen van 15 jaar die zei: ik heb twee keuzes in het leven. De cel in, of sterven.’

Guemari weet waar hij over spreekt. Vanaf zijn 16de jaar leefde hij op straat, ontsnapt aan geweld en alcoholproblemen thuis. Ja, de drugshandel heeft ook hem weleens verleid. ‘Als jij een taart krijgt voorgeschoteld, zou je dan niet willen proeven? We hebben allemaal onze zwaktes. Maar dat maakt ons niet meteen slechte mensen.’

Vastbesloten te laten zien dat er meer is in de noordelijke wijken rijdt hij naar Savine, het deel waarin hij zelf is opgegroeid. Het is er relatief rustig, met slechts enkele schietincidenten in de afgelopen jaren. ‘Mensen respecteren elkaar hier’, legt een jongen uit die met Guemari opgroeide. ‘En ze respecteren de verdeling van het territorium, dat maakt het ook rustiger.’

Voorbij de jongens die de wacht houden in de wijk, langs de betonnen blokkades en het schroot van uitgebrande auto’s om politiewagens de weg te versperren, staat in de heuvels een zelfgebouwde bar met uitzicht op de zee, de bergen en de ondergaande zon. Enkele tientallen meters lager klinkt onder de platanen muziek en het geluid van ketsende pétanque-ballen. In een door buurtbewoners gebouwd park wordt dampende pho geserveerd. Dit zijn ook de quartiers nords, zegt Guemari. ‘Kosmopolitisch. Arabieren, Aziaten, boeddhisten, christenen en moslims allemaal bij elkaar.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden