Marktwerking op het spoor 'moeder van al het kwaad'

De eerste week van de openbare verhoren door de parlementaire enquête-commissie Fyra bevatte veel vuurwerk. 'Hadden ze maar geluisterd, dan had die trein nu gereden.'

'Hadden ze maar geluisterd, dan had die trein nu gereden.' Beeld Julius Schrank

De verscheurde brief van Netelenbos

De verhoren geven een opmerkelijk inkijkje in de omgangsvormen binnen het tweede paarse kabinet. Zo werden de plannen van minister Netelenbos van Verkeer om de flitslijn onderhands aan de NS te gunnen geattaqueerd door minister Brinkhorst (D66, Landbouw). Netelenbos: 'Hij dacht uitsluitend Europees.' Netelenbos hoopte premier Kok met een handgeschreven brief in haar kamp te krijgen. 'De ervaring binnen Paars II was dat je met de steun van Kok de ministerraad wel om kreeg.' Kok bleek niet zo gediend van de brief en verscheurde deze in het bijzijn van de afzender. Netelenbos: 'Dat was eigenlijk wel geestig.'

Het strategisch belang van Jan Timmer

Zelden sprak een NS-bestuurder zich in het openbaar zo nadrukkelijk uit tegen het politieke ideaal van marktwerking op het spoor als voormalig president-commissaris Jan Timmer. De ex-Philipstopman noemde de aanbesteding een 'volstrekt idiote exercitie' en marktwerking op het spoor 'de moeder van al het kwaad'. Timmer had er in 2001 geen enkele moeite mee de concurrentie bij de openbare aanbesteding van de hogesnelheidslijn buitenspel te zetten door bijna twee keer de waarde van de concessie te bieden. Voor de NS was het vestzak-broekzak. Staatsbedrijf de NS betaalde de concessievergoeding immers aan de staat.

Het onderhandelingsspelletje

Het was een pokerspel voor gevorderden, de nachtelijke onderhandelingen tussen de NS en Verkeer en Waterstaat over de uiteindelijke concessieovereenkomst. Na het veel te hoge bod wilde de NS uitsluitend tekenen als er een clausule in het contract werd opgenomen die de Tweede Kamer de mogelijkheid verschafte de tarieven voor treinkaartjes op de flitslijn te maximeren. In ruil zou de NS een korting van 30 procent krijgen op de concessie. 'Het was een onderhandelingsspelletje', zegt toenmalig topambtenaar Wim Korf. Tot woede van Korf smeekte de NS de Kamer vrijwel direct na de ondertekening de clausule in te roepen. Het parlement diende hiertoe ook een motie in, maar de minister heeft deze nooit uitgevoerd. De NS had gegokt en verloren. Om de schade te beperken, werd bezuinigd op de treinen. NS bestelde niet de voorgenomen zestien, maar slechts twaalf treinen. Dat die hierdoor minder reizigers kon vervoeren, was een voordeel. Door het geringe aanbod hoopte de NS de prijs van een kaartje fors te kunnen verhogen.

De NS moest in de leer bij de KLM en Schiphol

Als het aan minister Netelenbos had gelegen, hadden Schiphol en de KLM de NS bij de hand genomen en omgevormd tot een klantvriendelijk, servicegericht vervoersbedrijf. Dat was wat de minister wilde toen ze poogde de concessie voor de lijn aan de zogeheten Oranje Combinatie (bestaande uit de drie bedrijven) te gunnen. 'Op Schiphol was het altijd zo schoon terwijl het op NS-stations maar een smeerboel was.' De marktdenkers in het kabinet torpedeerden dit. Netelenbos: 'Hadden ze maar geluisterd, dan had die hogesnelheidstrein nu gereden.'

Als het aan Netelenbos had gelegen, hadden Schiphol en KLM de NS aan de hand genomen. Beeld Freek van den Bergh

Vive la France

In Frankrijk begrepen ze niets van het Nederlandse marktdenken. Terwijl het kabinet-Kok een aanbesteding uitschreef, informeerde Netelenbos bij haar Franse collega of de NS de trein naar Parijs mocht doortrekken tot Nice. De Franse minister stelde een voorwaarde: de NS zou de flitstreinen bij de Franse TGV-bouwer Alstom moeten afnemen. Achteraf had de NS de deal beter kunnen accepteren. Terwijl de Fyra's worden opgelapt in Italië, denderen TGV's van de Franse spoorwegen ieder uur met 300 kilometer per uur over de hogesnelheidslijn naar Amsterdam. Ze zitten vrijwel altijd vol.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden