Nieuws

Mark Rutte mag door – Kaag voert D66 naar grote winst – CDA en linkse oppositie krijgen een dreun

Minister-president Rutte mag door van de kiezers. Zijn vijfde campagne als VVD-lijsttrekker bezorgde hem woensdag een afgetekende overwinning. Hij moet het wel doen met een gefragmenteerde Tweede Kamer, waar de klassieke linkse partijen gezamenlijk een enorme dreun krijgen en populistisch-rechts juist aan invloed wint.

Mark Rutte woensdag na het uitbrengen van zijn stem op zijn oude basisschool in Den Haag.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Mark Rutte woensdag na het uitbrengen van zijn stem op zijn oude basisschool in Den Haag.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Na het tellen van 63 procent van de stemmen, komt Ruttes VVD donderdagochtend uit op 36 zetels, 3 meer dan in 2017. De grote verrassing komt van coalitiepartner D66. De succesvolle campagne van Sigrid Kaag brengt de Democraten voor het eerst in hun bestaan electoraal succes na regeringsdeelname: met liefst 5 zetels winst stijgt D66 naar 24 zetels (wel 3 zetels minder dan de eerste exitpoll aangaf van Ipsos). Voor het eerst ook is D66 de tweede partij, vooral ten koste van de electorale concurrenten GroenLinks en de PvdA.

Het CDA incasseert een grote tegenvaller. De partij die zoveel had verwacht van lijsttrekker Wopke Hoekstra verliest volgens de prognose 4 zetels en houdt er nog maar 15 over: de op één na slechtste score uit de partijgeschiedenis. Ook de ChristenUnie, die rekende op bescheiden winst, moet het naar verwachting doen met licht verlies of consolidatie.

De voorlopige uitslag

VVD: 36 (+3)
D66: 24 (+5)
PVV: 17 (-3)
CDA: 15 (-4)
PvdA: 9 (+0)
GroenLinks: 7 (-7)
SP: 9 (-5)
Forum voor Democratie: 8 (+6)
Partij voor de Dieren: 6 (+1)
ChristenUnie: 5 (+0)
Volt: 3(+3)
JA21: 4 (+4)
SGP: 3 (+0)
DENK: 2 (-1)
50Plus: 1 (-3)
Bij1: 0 (was eerder 1)
BoerBurgerBeweging: 1 (+1)

De opkomst is 82,6 procent.

Dat cijfers zijn gebaseerd op een voorlopige prognose van de verkiezingsdienst van het ANP, die is gebaseerd op het tellen van 63 procent van de stemmen. Amsterdam, Utrecht en Den Haag zijn hierin meegeteld na het tellen van het grootste deel van de stemmen. Rotterdam nog niet.

De cijfers wijken iets af van Ipsos, dat donderdagnacht rond 01.30 uur met een laatste prognose kwam op basis van exit polls. Ipsos voerde de exitpolls in opdracht van de NOS uit bij tientallen stembureaus door het hele land. Ipsos waarschuwde al dat de prognose dit jaar door de coronacrisis met meer onzekerheden omkleed is. De tussenstand kan verder af liggen van de werkelijke verkiezingsuitslag.

Ook Geert Wilders’ PVV hoort bij de verliezers. Hij raakt 3 zetels kwijt en komt op 17. Wel krijgt hij op de rechterflank versterking van 8 zetels van Forum voor Democratie en 4 zetels van JA21. Na 2002, met de LPF en Leefbaar Nederland, kozen nooit meer zoveel kiezers voor de ruimte rechts van de VVD. Dat zorgt ook – met VVD, CDA en SGP erbij – voor een rechtse meerderheid in de Tweede Kamer. Die zal niet verzilverd worden in een kabinet omdat VVD en CDA samenwerking met PVV en FvD uitsluiten.

Op de linkerflank rapen PvdA, GroenLinks en de SP de scherven bijeen: vier jaar oppositie tegen Rutte III bezorgt de PvdA geen enkele opleving na de enorme dreun van 2017. De kiezers zijn, getuige de peilingen, in de laatste dagen massaal overgestapt naar D66. De sociaaldemocraten moeten vrezen voor een langdurig bestaan in de politieke marge. SP en GroenLinks incasseren zelfs fors verlies en raken respectievelijk 5 en 7 zetels kwijt. Niet eerder behaalden de drie partijen samen zo weinig zetels.

Hoewel het donderdagochtend nog wachten is op de definitieve uitslag van de getelde stemmen, schetst de eerste prognose na het tellen van 63 procent van de stemmen in grote lijnen het beeld van de krachtsverhoudingen in de Kamer in de komende jaren. Voor Rutte is het een meevaller dat zijn regeringscoalitie, vooral dankzij de grote winst van D66, gezamenlijk sterker uit de verkiezingen komt. Dat is sinds 1998 geen kabinet meer gelukt.

Doorstart van Rutte III

Getalsmatig ligt daarmee de weg naar een doorstart van Rutte III open, al zal in de komende weken moeten blijken hoe de vier partijen daar zelf over denken. Met name Kaag heeft in de campagne laten blijken dat zij een ‘zo progressief mogelijk’ kabinet wil. Eerder bleek uit verkiezingsonderzoek van I&O Research dat ook haar kiezers dat in overgrote meerderheid wensen. Die willen zeker niet meer door met de ChristenUnie. Voor Kaag is het daarom een tegenvaller dan de gewenste coalitiepartners GroenLinks en de PvdA zo weinig zetels hebben bemachtigd. Dat zal hun drang om mee te regeren niet vergroten.

Voor een doorstart van Rutte III zal bovendien eerst het CDA de enorme teleurstelling moeten wegspoelen. De partij hoopte met Hoekstra een uitdager voor Rutte in huis te hebben, maar is een illusie armer. De vraag is nog hoeveel voorkeurstemmen het populaire Kamerlid Pieter Omtzigt heeft behaald. Dat kan de partij nog onder hoge druk gaan zetten, maar het wordt pas op 26 maart bekend als de Kiesraad de einduitslag publiceert.

Ruttes vierde kabinet zal sowieso moeten opereren in een zeer versnipperd politiek landschap. De Tweede Kamer krijgt er met JA21, de BoerBurgerBeweging en de pan-Europese partij Volt wellicht nog drie fracties in de Tweede Kamer bij, al hangt het bij sommigen op één zetel en is het volgens de prognose onzeker of 50Plus een zetel in de Kamer zal houden en of Bij1 erin komt.

Een grote meevaller is er voor demissionair minister Ollongren van Binnenlandse Zaken, de eindverantwoordelijke voor de organisatie van de verkiezingen in coronatijd. Alle zorgen over een lage opkomst kwamen niet uit. Volgens de exitpoll kwamen zelfs iets meer mensen naar de stembus dan in 2017.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden