Marjan Slob ziet Wie is de Mol? en The Voice of Holland als spiegel van de samenleving

Marjan Slob
null Beeld
Beeld

Een groezelige mannenstem fluistert 'trust no one' bij het aankondigingsfilmpje van Wie is de Mol (WIDM). Het dient als motto voor het populaire spelprogramma waarin een groep spontane, sociaal vaardige mensen in een ver oord geld moet verdienen voor de pot - een pot die uiteindelijk zal toevallen aan de winnaar.

Alle deelnemers weten dat één van hen de gang van zaken stiekem aan het ondermijnen is en hen, waar mogelijk, tegenwerkt. Dat kale gegeven maakt hen calculerend: als ze nu zelf verdacht gaan doen, denken de andere kandidaten misschien dat zij de mol zijn, wat hun kansen vergroot om de pot te winnen, enzovoort. De toonsoort van de dubbele agenda.

Sinds zaterdag weten we dat Ruben de winnaar is van dit seizoen en Jan de mol. Er zijn tal van redenen waarom WIDM zo'n kijkershit is: het is mooi gemaakt, spannend en leent zich goed voor eindeloos napraten. Ik heb zelf eerst en vooral genoten. Maar ik vermoed ook dat het programma mede zo aanslaat omdat het een recente tendens in onze samenleving uitvergroot. De deelnemers demonstreren wat er met een groep gebeurt onder de conditie dat a) wantrouwen de norm is en b) gezamenlijk verdiend geld louter aan de winnaar toevalt - het Winner Takes All-principe.

Nou, dan gaan de remmen dus los. Dan gaan die o zo aardige mensen speculeren over de vermoedens van anderen en zich manipulatief gedragen, in de hoop winst uit andermans verkeerde verwachtingen te persen. Met andere woorden: je krijgt vrij exact het psychologische mechanisme dat ten grondslag heeft gelegen aan de kredietcrisis.

Voor de camera biechten de kandidaten wel op er een beetje moeite mee te hebben om de vrienden die ze hebben gemaakt op het verkeerde been te zetten. Maar ja, dat is het spel, hè. De kijker ziet: zo gedragen mensen zich onder hard-kapitalistische condities. Educatief hoor, NPO.

Mol Jan Versteegh en winnaar Ruben Hein Beeld anp
Mol Jan Versteegh en winnaar Ruben HeinBeeld anp

Ook de commerciële omroep kent een populair programma met eigen afkorting waar ik met onbeschaamd plezier naar heb gekeken: The Voice of Holland, ofwel TVOH. En ook dit programma ervaar ik als een bouillonblokje dat de basis vormt voor de soep van onze huidige samenleving. TVOH zou je namelijk kunnen zien als propaganda voor het meritocratische ideaal. Als je maar zangtalent hebt en inzet toont, kan iedereen het daar maken. En dat heeft bevrijdende kanten. Het is mooi, zelfs ontroerend om te zien dat dit programma op totaal ongeforceerde wijze een podium biedt aan allerlei soorten Nederlanders. Afkomst, gezindheid of kleur maken werkelijk niet uit.

TVOH markeert voor mij ook het welkome einde van het antiautoritaire denken. Om te winnen moeten de zangtalenten zich voegen naar hun coach. En dat doen ze dan ook braaf. Te zelfingenomen types worden onverbiddelijk naar huis gestuurd. De moraal die het programma uitdraagt: je wordt alleen echt goed als je kritiek kunt incasseren en bereid bent om te luisteren. Dat jij zo graag iets wilt of zo goed bedoelt, wil nog niet zeggen dat je applaus verdient. Het vereist discipline om tot ware zelfexpressie te komen en anderen echt te bereiken. Dat lijken me nuchtere, nuttige lessen maatschappijleer.

Tegelijkertijd was daar het drama van Kimberley, de topzangeres die in de halve finale afviel omdat ze te weinig publieksstemmen binnenhaalde. Coach Anouk trok ter plekke van leer tegen het hele TVOH-format. 'Het is gewoon een idioot volk', zei ze. Beslissingen over wie verdient te blijven 'moet je dus aan mensen overlaten die er een beetje verstand van hebben'. Dat hoor ik in deze verkiezingstijd wel vaker om mij heen mompelen: het systeem deugt niet, want stemmers zonder enig benul kiezen voor de verkeerde mensen. Er zouden deskundigen aan het roer moeten staan.

Anouk laat ons de schrille keuze zien tussen populisme of technocratie en geeft daarmee blijk van wel heel weinig vertrouwen in het volk. Wellicht werd Kimberley ten onrechte afgeserveerd, maar dat neemt niet weg dat de winnaars die het programma heeft opgeleverd, echt wel wat kunnen. Het volk herkent kennelijk toch kwaliteit en waardeert juist vaak ook eigenheid. Jim, de winnaar van dit seizoen, was misschien wel de minst kapotgestylede kandidaat die erbij zat.

Een mooie les voor politici: om te winnen moet je niet alleen iets kunnen, maar ook authentiek blijven. De gladjanus is uit.

TVOH-winnaar Jim van der Zee Beeld anp
TVOH-winnaar Jim van der ZeeBeeld anp

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden