Marja Pruis

Spannende zoektocht naar leven en werk van Patricia de Martelaere.

Marja Pruis: Als je weg bent

Prometheus; 191 pagina's; € 19,95.


Wanneer schrijfster en literatuurcritica Marja Pruis besloten heeft een boek te schrijven over de Vlaamse filosofe, essayiste en romancière Patricia de Martelaere (1957-2009) krijgt ze herhaaldelijk te horen: 'Je gaat toch niet over haar leven schrijven, hè?'


'Nou ja, nee, ja', antwoordt Pruis. Maar een leven dat dicht langs het werk schampt, kan niet worden genegeerd. Bovendien bewees Pruis met haar essaybundel Kus me, straf me (2011) dat ze boven alles een onderzoekende lezer is, die haar persoonlijke fascinaties niet naar de achtergrond schuift, maar ze juist benoemt.


Een opsomming van het werk van De Martelaere, die Pruis achter in Als je weg bent presenteert, begint bij De koning van de wildernis - de roman die De Martelaere op 14-jarige (!) leeftijd publiceerde - en eindigt met de essays Wat blijft en Taoïsme - De weg om niet te volgen.


Het overzicht toont wát De Martelaere schreef. Maar hoe zit het met de onderstroom, vraagt Pruis zich af, de betekenis en de essentie, hoe laten die zich vangen?


Niet gemakkelijk, zo blijkt. Pruis stuit op een veelzijdig oeuvre en een bewogen leven (een verdwenen echtgenoot, minnaars, ziekte). Bovendien heeft Pruis de weduwnaar van De Martelaere toegezegd om, geheel in de geest van zijn vrouw, terughoudend te werk te gaan. Een ware weergave van de werkelijkheid is onmogelijk, maar juist die onmacht (De Martelaere had een voorkeur voor on-woorden) houdt het streven in stand.


De Martelaere relativeerde haar schrijverschap - 'een bezigheid zonder doel en zonder resultaat' -, maar erkende de noodzaak ervan evenzeer. 'Waarover men niet spreken kan, moet men schrijven', verdraaide ze Wittgenstein, en juist het verhaal dat Pruis zodanig aangreep dat ze tot dit boek kwam, het stream-of-conscious- ness -achtige relaas 'Ben ik hier in een hoerenzaak verzeild geraakt?', toont dat schrijven een vorm van overleven is in een wereld die we als complex ervaren.


'Gewone taal schept de illusie van begrijpelijkheid. Literaire taal stamt uit onvrede, uit precies dat gevoel dat de werkelijkheid niet is zoals de gewone taal suggereert', reflecteert Pruis. Praatzieke mystici, noemt De Martelaere schrijvers. Een schrijver 'probeert tegelijk te zeggen wat iets is en alles wat het niet is'.


Pruis vraagt, graaft, vindt, vindt niet, analyseert en relativeert. Dat maakt Als je weg bent ook spannend. Omdat er aan het werk en het leven van De Martelaere zoveel te ontdekken valt, hoop je dat Pruis alles oprakelt en desnoods bij elkaar verzint. Wanneer blijkt dat ze haar belofte van terughoudendheid niet verloochent, maakt het verlangen naar een volledig verhaal zonder losse eindjes plaats voor een bescheidener, en des te nieuwsgieriger benadering.


Pruis maakt de lezer deelgenoot van haar zoektocht door mailwisselingen tussen De Martelaere en haar kennissen te citeren. Daarmee stelt de auteur zich gelijk aan de lezer - hoe meer ze te weten komt, hoe minder er duidelijk wordt. Tegelijkertijd houdt Pruis regie, verdiept ze zich, zonder opgesloten te raken in één interpretatie. Ze duikt naar binnen, maar duwt de lezer naar buiten, prikkelt hem om zelf verder te zoeken, zet aan tot een eigen lezing.


'De echt groten hebben geen gesloten systeem, geen verklarend principe', lijkt De Martelaeres devies. Dat Pruis haar zoektocht staakt en niet alles boven water haalt, is geen gemakzucht. Integendeel, het lijkt haast een oproep: wees terughoudend. Niet alles hoeft te worden gevangen. Schrijvers mogen dan praatziek zijn, het zijn bovenal mystici.


TAALFILOSOFIE EN TAOïSME

Patricia de Martelaere (1957-2009) was hoogleraar wijsbegeerte aan de Katholieke Universiteit Leuven, waar zij zich specialiseerde in taalfilosofie en taoïsme. Naast haar academische carrière werd ze bekend als romanschrijfster en essayiste. Ze kreeg de Greshoffprijs voor Een verlangen naar ontroostbaarheid (1993), de Vlaamse Cultuurprijs voor Verrassingen (1997) en de Gouden Uil Publieksprijs voor Het onverwachte antwoord (2004). De Martelaere overleed op 51-jarige leeftijd aan een hersentumor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden