Marius en het verdronken Egypte

Door

'Plots was mijn vader een held', vertelt Michaël van Beek. 'Op school werd ik niet meer gepest, want in een oud landingsvaartuig de Nijl op varen, dat maakte indruk op mijn medeleerlingen.'


Reinier Paping had zojuist de Elfstedentocht van 1963 gewonnen toen beeldend kunstenaar en parttime kunstkriticus Marius van Beek aan zijn eigen jongensboek begon: een expeditie om in woord en beeld verslag te doen van de verwoesting van archeologische schatten en cultureel erfgoed door de bouw van de nieuwe Aswan-stuwdam in het zuiden van Egypte.


Voor dat nobele doel liet hij vrouw en vijf kinderen achter in Oosterbeek. Hij leende geld voor een 16-millimeter filmcamera en een oud landingsvaartuig, zette die in de bittere kou op een trailer achter de Vanguard en reisde samen met twee vrienden naar de Middellandse Zee Hij scheepte de hele zaak in en voer naar Egypte. Vanaf Luxor tuften ze in hun open minibootje - Nefertete gedoopt - aangedreven door twee piepkleine buitenboordmotortjes richting Wadi Haifa, op de grens met Soedan.


Onderweg stuurde Marius artikelen over zijn belevenissen naar De Standaard in België en De Tijd in Nederland. In een opgeschoonde versie - de verhalen zijn naar de huidige maatstaven wat bombastisch en langdradig - vormen die de basis van het boek De Nijlexpeditie, dat dit weekend uitkomt.


Als auteur staat de in 2003 overleden Marius vermeld, maar het waren zoon Michaël en dochter Sandra die met hulp van anderen de artikelen, foto's, brieven en dagboekaantekeningen samenvoegden.


Het resultaat biedt een interessant inzicht in de verbazing van de Nederlandse avonturiers, de gevaren - ze worden regelmatig bijna vermalen tussen grotere schepen - en de ontberingen, zoals het woelige water, het zinken van een van de buitenboordmotoren, het overboord slaan van voedsel en tabak en het veelvuldig verlangen naar huis en koel bier.


Maar overheersend is de verontwaardiging over de bouw van de dam en de ontreddering van archeologen en kunsthistorici. Die proberen te redden wat er nog te redden valt voordat het Nasser-stuwmeer de Romeinse vestingen, Egyptische tempels en koptische kloosters bedekt.


'Naast de dingen die ik verwacht had: de schoonheid van de Egyptische kunst, de ongelooflijk rijke beeldhouwkunst waar je als beeldhouwer vooral verstomd van staat (wat zijn wij toch verarmd), de strenge architectuur van de tempels en het avontuur van de opgravingen (¿) zijn er toch twee belangrijke dingen bij gekomen die ik niet had verwacht', schrijft Marius aan Sacha. 'Het was een verrassing voor ons grote aantallen prehistorische rotsgraveringen te vinden. Toen we hiernaar op jacht gingen, vonden we ze werkelijk bij honderden. Ik heb dit gerapporteerd bij het Egypt Documentation Centre, maar daar staat men machteloos want volgend jaar gaat alles er aan. Hoewel Ko en ik veel gefotografeerd hebben, zou je maanden nodig hebben om er een goede documentatie en studie van te kunnen maken. Ten tweede zijn er de Nubische dorpen waar niemand aan denkt. Hiermee gaat ook een uniek stuk volkskunst en architectuur verloren. Ook hiervan leggen we zoveel mogelijk vast.'


Wie een indruk wil krijgen van wat Marius nog net zag, kan de komende maanden terecht in het Allard Pierson Museum in Amsterdam. In de centrale gang van het museum is een tentoonstelling ingericht met de zwart-witfoto's en dia's van de Nijlexpeditie. Bijvoorbeeld van de Nefertete aangemeerd aan de daklijst van Philae Tempel (later door de Unesco verplaatst naar een droge plek) maar ook van markante figuren en de nieuwbouw voor de verdreven bevolking.


Daarnaast bestaat de expositie uit wat snuisterijen van de expeditie en een 10 minuten durende compilatie van de filmbeelden, vaak gemaakt met primitieve hulpmiddelen. Rotsgraveringen zijn met krijt ingekleurd om ze zichtbaar te maken. Voor verlichting in de tempels maakte Marius gebruik van de accu en een koplamp van de in Luxor achtergebleven Vanguard.


Eind 1963 bracht die de expeditieleden weer terug naar Oosterbeek. Daar werd de auto verpatst om de schulden af te betalen. De Nefertete deed daarentegen nog jaren dienst als vakantieonderkomen van de familie Van Beek.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden