Marijnens ‘Heksenjacht’ niet actueel

Heksenjacht..

DEN HAAG In de foyer van de Koninklijke Schouwburg in Den Haag staan televisietoestellen opgesteld met beelden van Rita Verdonk die in de Tweede Kamer voor de zoveelste keer een generaal pardon afwijst, de oorlog in Irak, vergaderingen van de VN en opstandige radicale islamieten in Algerije. Dat alles om de voorstelling Heksenjacht naar het stuk The Crucible van Arthur Miller uit 1953 te voorzien van een actueel kader. Vergeefse moeite, helaas. Want op het toneel zelf is vooral een tamelijk ouderwetse voorstelling te zien.

Miller schreef The Crucible als protest tegen de heksenjacht die in de jaren vijftig in zijn land plaatsvond en waarin iedereen met communistische sympathieën vogelvrij was. Hij verplaatste dit gegeven naar het 17de-eeuwse Amerika waar in een zwaar christelijke gemeenschap een massahysterie op gang komt als enkele vrouwen van hekserij worden beschuldigd. In dit stuk wemelt het van jonge meisjes die ’s nachts naakt in het bos dansen, zwarte magie, poppetjes met naalden erin, bezweringsformules, dominees die aan exorcisme doen, oerfatsoenlijke christenen die geen enkele tegenspraak dulden.

Om in dit alles structuur aan te brengen heeft Miller het echtpaar John en Elisabeth Proctor bedacht: een hardwerkend, eerbiedwaardig stel met drie kinderen dat uiteindelijk slachtoffer wordt van roddel en achterklap. John Proctor, de held van het stuk, heeft zich even verloren in de mooie ogen van het dienstmeisje Abigail, maar als hij haar afwijst verzint zij allerlei rare verhalen over christelijk onfatsoen en hekserij. Iedereen gaat zich ermee bemoeien, schetsmatig opgedeeld in De Dorpelingen, De Meisjes en De Autoriteiten (kerkelijk en wereldlijk). Het stuk eindigt met een rechtszitting waarin omstandig wordt aangetoond hoe treurig het lot van de gewone man en hoe verdorven de rol van de autoriteiten is.

In regie van Franz Marijnen staan in deze productie van Het Nationale Toneel zeventien acteurs op het toneel – oude bekenden als Wim van den Heuvel en Peter Tuinman naast jongeren als Jochum ten Haaf, Wendell Jaspers en Pauline Greidanus. Marijnen heeft ze allemaal zo ver gekregen dezelfde speelstijl toe te passen, maar helaas is dat een stijl van overdaad, harde stemmen en zwaar ondersteunende mimiek. Het bombarie-acteren van de mannen en de huilgezichten van de vrouwen gaan bijna terug naar de tijd waarin dit stuk geschreven is.

Het enige geslaagde aan deze voorstelling is de vormgeving die Marijnen heeft bedacht. Het lijkt alsof het stuk wordt opgevoerd in het repetitielokaal. Simpele houten banken en stoelen, spelers voor een deel in hun dagelijkse kloffie, een waterkoeler – het suggereert een losse aanpak van dit topzware stuk, maar het tegendeel is waar. Zodra de spelers uit hun afwachtende houding komen, schieten ze als een raket hun rol in, richting bloedserieuze bedoelingen.

Arthur Miller is de schrijver van klassieke sociale drama’s als Dood van een handelsreiziger en A view from the brigde, stukken die tijdloos bleken te zijn. Maar Heksenjacht is aan één bepaalde tijd gebonden. En die is allang voorbij.

Natuurlijk: Heksenjacht gaat over de angst voor het onbekende, evenals over het gevaar van religieus fanatisme. Maar hoe het een het gevolg is van het ander wordt niet duidelijk. Om de hoek van de Koninklijke Schouwburg, in het Nederlandse parlement, vindt vooralsnog het ware drama plaats. Daarin gaat het al een paar jaar over paspoorten en loyaliteit, over uitgestoten worden, niet mee mogen doen. Daar kan deze oude Miller echt niet tegen op.

Hein Janssen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden